Istotne o Trybunale w Strasburgu

kancelaria adwokacka warszawa dr Iwona Zielinko

WPROWADZENIE

1. System ochrony podstawowych praw i wolności ustanowiony przez Europejską Konwencję Praw Człowieka („Konwencja”) jest oparty na zasadzie subsydiarności. Zapewnienie jego stosowania należy przede wszystkim do Państw-Stron Konwencji; Europejski Trybunał Praw Człowieka („Trybunał”) powinien interweniować jedynie wtedy, gdy Państwo nie wywiąże się ze swoich zobowiązań.
Nadzór Strasburga prowadzony jest głównie w wyniku indywidualnych skarg, które mogą być składane do Trybunału przez każdą osobę fizyczną lub prawną znajdującą się w jurysdykcji Państwa-Strony Konwencji. Grupa potencjalnych skarżących jest zatem ogromna: oprócz ośmiuset milionów mieszkańców wielkiej Europy i obywateli państw trzecich je zamieszkujących lub przez nie przemieszczających się, istnieją miliony stowarzyszeń, fundacji, partii politycznych, przedsiębiorstw, etc. Ponadto należy wspomnieć o osobach, które podlegają ich jurysdykcji w wyniku ekstra-terytorialnych działań podjętych przez Państwa-Strony Konwencji poza ich terytoriami.
Od wielu już lat z różnych powodów Trybunał jest zalewany falą skarg indywidualnych (na dzień 31 sierpnia 2010 r. było zawisłych 130.000 skarg). Zdecydowana większość tych skarg (ponad 95%) zostaje jednak odrzucona bez rozpatrywania ich co do meritum ze względu na niespełnienie jednego z kryteriów dopuszczalności określonych w Konwencji. Sytuacja ta jest niezręczna z dwóch powodów. Po pierwsze, jako, że Trybunał zobowiązany jest do odpowiedzi na każdą skargę, nie może zająć się w rozsądnym terminie sprawami, które wymagają zbadania ich co do meritum, nie przynosząc żadnych realnych korzyści dla społeczeństwa. Po drugie, roszczenia dziesiątek tysięcy skarżących są odrzucane, często po latach oczekiwania.

2. Państwa-Strony Konwencji, a także Trybunał wraz z jego Kancelarią, stale szukają sposobów na rozwiązanie tego problemu i zapewnienie skutecznego działania wymiaru sprawiedliwości. Jednym z najbardziej widocznych działań było przyjęcie Protokołu Nr 14 do Konwencji. Dzięki niemu skargi, które są oczywiście niedopuszalne będą rozpatrywane w przyszłości przez jednego sędziego wspieranego przez sprawozdawcę nie będącego sędzią. a nie przez komitet trzech sędziów. Protokół Nr 14, który wszedł w życie w dniu 1 czerwca 2010 r., wprowadzając nowe kryterium dopuszczalności dotyczące stopnia uszczerbku doznanego przez skarżącego, co ma na celu zniechęcenie do składania skarg przez osoby, które nie doznały znaczącego uszczerbku.
W dniu 19 lutego 2010 r. przedstawiciele czterdziestu siedmiu państw członkowskich Rady Europy, które są związane Konwencją, spotkali się w Interlaken w Szwajcarii, aby omówić przyszłość Trybunału, w szczególności nadrabianie zaległości wynikających z dużej liczby niedopuszczalnych skarg. W uroczystym oświadczeniu potwierdzili oni podstawową rolę Trybunału w ramach systemu europejskiego w zakresie ochrony podstawowych praw i wolności oraz zobowiązali się do zwiększenia poziomu jego skuteczności, przy jednoczesnym zachowaniu zasady skarg indywidualnych.

3. Idea zapewnienia potencjalnym skarżącym kompleksowych i obiektywnych informacji na temat procedury składania skarg oraz kryteriów dopuszczalności jest wyraźnie opisana w punkcie C-6 (a) i (b) Deklaracji z Interlaken. Niniejszy praktyczny przewodnik w sprawie warunków dopuszczalności skarg indywidualnych należy postrzegać w tym właśnie kontekście. Jego celem jest przedstawienie bardziej przejrzystego i bardziej szczegółowego obrazu warunków dopuszczalności w celu, po pierwsze, zmniejszenia w miarę możliwości liczby skarg, które nie mają szans na wydanie orzeczenia co do istoty, a po drugie, zapewnienia, że te skargi, które wymagają zbadania co do meritum, przejdą test

dopuszczalności. Obecnie w większości spraw, które spełniają kryteria dopuszczalności, jednocześnie badana jest dopuszczalność i meritum sprawy, co upraszcza i przyspiesza tok postępowania.
Jest to obszerny dokument skierowany głównie do prawników, a w szczególności do tych, którzy mogą zostać powołani do reprezentowania skarżącego przed Trybunałem. Drugi, mniej obszerny dokument zredagowany w mniej techniczny sposób, będzie służyć jako narzędzie podnoszenia poziomu wiedzy dla szerszego grona mniej zaznajomionych odbiorców.
Wszystkie kryteria dopuszczalności określone w Art. 34 (skargi indywidualne) i Art. 35 (kryteria dopuszczalności) Konwencji zostały poddane analizie w świetle orzecznictwa Trybunału. Naturalnie niektóre pojęcia, takie jak 6-miesięczny termin, oraz, w mniejszym stopniu wyczerpanie środków krajowych, zostały zdefiniowane bardziej ogólnikowo aniżeli, takie jak pojęcie skarg „oczywiście bezzasadnych”, które można rozważać prawie w nieskończoność, bądź jurysdykcja Trybunału ratione materiae lub ratione personae. Ponadto, niektóre Artykuły są przywoływane przez skarżących znacznie częściej niż inne, Na dodatek niektóre państwa nie ratyfikowały wszystkich dodatkowych Protokołów do Konwencji, podczas gdy inne zgłosiły zastrzeżenia co do zakresu stosowania niektórych przepisów. Rzadko występujące skargi międzypaństwowe nie zostały uwzględnione, gdyż wymagają one zastosowania zupełnie innego rodzaju podejścia. Jeśli chodzi o nowe kryterium dopuszczalności, z uwagi na fakt, że Protokół nr 14 wszedł w życie dopiero niedawno, jest zbyt wcześnie, by przedstawić dokładny obraz orzecznictwa Trybunału w tym zakresie. Niniejszy przewodnik nie jest zatem wyczerpujący i koncentruje się na najczęściej występujących scenariuszach.

4. Przewodnik został przygotowany przez Departament Prawny Trybunału, a jego interpretacja kryteriów dopuszczalności w żaden sposób nie wiąże Trybunału. Będzie on regularnie aktualizowany. Niniejszy dokument został sporządzony w języku francuskim i angielskim oraz zostanie przetłumaczony na inne języki, z pierwszeństwem dla języków urzędowych krajów, z których pochodzi największa liczba spraw.

5. Po zdefiniowaniu pojęć skargi indywidualnej i statusu ofiary w przewodniku przedstawiono podstawy proceduralne dopuszczalności skargi (I), podstawy jurysdykcji Trybunału (II) i te dotyczące meritum sprawy (III).

A. Skarga indywidualna

Artykuł 34 – Skargi indywidualne

Trybunał może przyjmować skargi każdej osoby, organizacji pozarządowej lub grupy jednostek, która uważa, że stała się ofiarą naruszenia przez jedną z Wysokich Układających się Stron praw zawartych w niniejszej konwencji lub jej protokołach. Wysokie Układające się Strony zobowiązują się nie przeszkadzać w żaden sposób skutecznemu wykonywaniu tego prawa.

1. Cel przepisu

6. Artykuł 34 gwarantujący prawo do skargi indywidualnej, daje podmiotowi realne prawo do podjęcia działań prawnych na szczeblu międzynarodowym. Jest to także jedna z podstawowych gwarancji skuteczności systemu Konwencji – jeden z „kluczowych elementów mechanizmu” ochrony praw człowieka (Loizidou p. Turcji (zastrzeżenia wstępne)1, § 70, oraz Mamatkulov i Askarov p. Turcji [GC], §§ 100 i 122).

7. Konwencja, jako żywy instrument, musi być interpretowana w świetle obecnych okoliczności. Ugruntowane orzecznictwo w tym zakresie odnosi się do przepisów proceduralnych, takich jak 34 (Loizidou p. Turcji (zastrzeżenia wstępne), § 71).

2. Status skargi

8. Zakres: Każda osoba prywatna może skorzystać z ochrony zagwarantowanej przez Konwencję w odniesieniu do Państwa-Strony, jeśli domniemane naruszenie miało miejsce w ramach jurysdykcji tego  państwa  zgodnie  z    1 Konwencji  (Van der Tang p. Hiszpanii, Ofiara nie musi bowiem określić, który Artykuł został naruszony (Guzzardi p. Włochom, § 61).

9. Osoby uprawnione:

– Każda osoba fizyczna lub prawna może skorzystać z prawa do skargi, niezależnie od narodowości, miejsca zamieszkania, stanu cywilnego, sytuacji lub zdolności prawnej. Przypadek matki pozbawionej praw rodzicielskich, zob. Scozzari i Giunta p. Włochom [GC], § 138; przypadek osoby niepełnoletniej, zob. p. Wielkiej Brytanii; przypadek osoby nie mającej zdolności do czynności prawnych, przy braku zgody jej opiekuna, zob. Zehentner p. Austrii, §§ 39 i nast.

– Z prawa do skargi może skorzystać każda organizacja pozarządowa, w szerokim znaczeniu, tj. z wyłączeniem organizacji wykonujących władze publiczną. Jeśli chodzi o podmioty publiczne, które nie wykonują żadnej władzy publicznej, zob. Holy Monasteries Grecji, § 49, i Radio France i inni p. Francji (dec.), §§ 24-26; odnośnie do osób, które są prawnie i finansowo niezależne od państwa, zob. Linie Okrętowe Islamskiej Republiki Iranu p. Turcji, §§ 80-81, i Unédic p. Francji, §§ 48-59.
Z drugiej strony gmina (Ayuntamiento de Mula p. Hiszpanii (dec.)) lub część gminy, która uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej (Sekcja Gminy Antilly p. Francji (dec.)), nie jest upoważniona do złożenia skargi na podstawie Art. 34 (zob. również Döşemealtı Belediyesi p. Turcji (dec.)).

– Dowolna grupa osób: nieformalne sojusze, zazwyczaj tymczasowe, zawarte między kilkoma osobami (sprawa „Belgian linguistic”). Jednakże, władze lokalne lub inne organy administracji nie mogą wnosić skarg za pośrednictwem jednostek, które je tworzą lub je reprezentują, w stosunku do czynów, uznanych za karalne przez państwo, w którym mają siedzibę, na rzecz, którego wykonują władzę publiczną (Demirbaş i inni p. Turcji (dec.)).

10. Artykuł 34 nie pozwala na wnoszenie zarzutów in abstracto w sprawie naruszenia Konwencji. Skarżący nie mogą zaskarżać przepisu prawa krajowego tylko dlatego, że wydaje się on sprzeczny z Konwencją (Monnat p. Szwajcarii, §§ 31-32), Konwencja nie przewiduje też instytucji actio popularis (Klass i inni p. Niemcom, § 33; Gruzińska Partia Pracy p. Gruzji (dec.); i Burden p. Wielkiej Brytanii [GC], § 33).

11. Skargi wniesione za pośrednictwem pełnomocnika: jeśli skarżący zdecyduje się na reprezentację zamiast bezpośredniego złożenia skargi, Reguła 45 § 3 Regulaminu Trybunału wymaga sporządzenia należycie podpisanego pisemnego upoważnienia do działania. Istotne jest, aby  taki  pełnomocnik  wykazał,  że  otrzymał  konkretne  i wyraźne  instrukcje  od domniemanej ofiary w rozumieniu Art. 34, w której imieniu podejmuje działania przed Trybunałem (Post p. Holandii (dec.)). W sprawie ważności upoważnienia do działania, zob. Aliev  p.  Gruzji,  §§ 44-49.  W  sprawie  autentyczności  skargi,  zob.  Velikova  p.   Bułgarii,

12. Nadużycie prawa do skargi indywidualnej: w odniesieniu do postępowania skarżącego sprzecznego z celem prawa do skargi, zob. pojęcie nadużycia prawa do skargi indywidualnej w rozumieniu Art. 35 § 3 Konwencji (Miroļubovs i inni p. Łotwie,§ 62 i nast.).

3. Swoboda korzystania z prawa do skargi

13. Prawo do złożenia skargi do Trybunału jest bezwzględne i nie przewiduje żadnych przeszkód. Zasada ta oznacza wolność w zakresie komunikowania się z instytucjami konwencyjnymi (odnośnie do zatrzymanej korespondencji, zob. Peers p. Grecji, § 84 i Kornakovs p. Łotwie, §§ 157 i nast.). W tym względzie zob. również Europejskie Porozumienie w sprawie osób uczestniczących w postępowaniu przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka z 1996 roku (CETS 161).

14. Władze krajowe są zobowiązane do powstrzymywania się od wywierania wszelkich form nacisku na skarżących w celu wycofania lub zmiany treści skargi. W opinii Trybunału nacisk może mieć formę przymusu bezpośredniego i jawnych aktów zastraszania skarżących lub potencjalnych skarżących, ich rodzin lub przedstawicieli prawnych, ale także niestosownych pośrednich działań lub kontaktów (Mamatkulov i  Askarov    Turcji     [GC], 102).

Trybunał bada wpływ takich działań zniechęcających do skorzystania z prawa do skargi indywidualnej (Colibaba p. Mołdawii, § 68).

Należy wziąć pod uwagę słabsze położenie skarżącego i ryzyko wywierania na niego wpływu przez władze (Iambor p. Rumunii (nr 1), § 212). Skarżący mogą być szczególnie narażeni, gdy znajdują się w areszcie i nałożono wobec nich ograniczenia w zakresie kontaktów z rodziną lub światem zewnętrznym (Cotleţ p. Rumunii, § 71).

15. Niektóre godne uwagi przykłady:

  • w odniesieniu do prowadzonych przez władze przesłuchań dotyczących skargi: Akdivar i inni p. Turcji, § 105, i Tanrıkulu p. Turcji [GC], § 131;
  • groźby wszczęcia postępowania karnego przeciwko adwokatowi skarżącego: Kurt p. Turcji, §§ 159-165; skarga władz przeciwko adwokatowi w ramach postępowania krajowego: McShane p. Wielkiej Brytanii, 151;
  • przesłuchanie przez policję prawnika i tłumacza skarżącego na temat roszczenia o zadośćuczynienie: Fedotova p. Rosji,§ 49-51; śledztwo wszczęte na żądanie przedstawiciela rządu: Ryabov p. Rosji, §§ 53-65;
  • uniemożliwienie kontaktu  adwokata  z  lekarzem  skarżącego:  Boicenco       Mołdawii,
  • § 158-159;
  • brak poszanowania prawa do poufności rozmów między prawnikiem a skarżącym w sali spotkań: Oferta Plus SRL p. Mołdawii, § 156;
  • groźby ze stron władz więziennych: Petra p. Rumunii, § 44;
  • odmowa ze strony władz więziennych przekazania do Trybunału skargi ze względu na brak wyczerpania krajowych środków odwoławczych: Nurmagomedov Rosji, § 61;
  • naciski na świadka w związku ze sprawą przed Trybunałem dotyczącą warunków w więzieniu: Novinskiy Rosji, §§ 119 i nast.;
  • uwagi władz więziennych mające na celu zastraszanie więznia oraz nieuzasadnione zaniechaniami i opóźnieniami w dostarczeniu więźniowi materiałów do korespondencji i dokumentów niezbędnych do złożenia skargi do Trybunału: Gagiu Rumunii, §§ 94 i nast.;
  • odmowa władz zapewnienia skarżącemu przebywającemu z zakładzie karnym kopii dokumentów niezbędnych do złożenia skargi do Trybunału: Naydyon p. Ukrainie, § 68;
  • zastraszanie i wywieranie przez władze presji na skarżącym w związku ze sprawą skierowaną do Trybunału Lopata p. Rosji, §§ 154-60.

16. Z okoliczności sprawy może wynikać, że domniemana ingerencja w prawo do skargi indywidualnej stanie się mniej poważna (Sisojeva i inni p. Łotwie [GC], §§ 118 i nast.). Zobacz również Holland p. Szwecji (dec.), w której Trybunał stwierdził, że zniszczenie zgodnie ze szwedzkim prawem nagrań z rozprawy sądowej przed upływem sześciomiesięcznego terminu do złożenie skargi do Trybunału nie przeszkadza skarżącemu skutecznie wykonywać jego prawa do złożenia petycji; i Farcaş p. Riminii (dec.), gdzie Trybunał uznał, że rzekoma niezdolność do wyczerpania środków krajowych przez niepełnosprawnego fizycznie skarżącego, ze względu na brak specjalnych udogodnień umożliwiających dostęp do usług publicznych, nie przeszkadza na skuteczne wykonywanie przez niego prawa do petycji.

4. Obowiązki państwa pozwanego

a) Reguła 39 Regulaminu Trybunału

17. Zgodnie z Regułą 39 Regulaminu Trybunału, Trybunał może wskazać środki tymczasowe (Mamatkulov i Askarov p. Turcji [GC], §§ 99-129). Art. 34 zostanie naruszony, jeśli władze Państwa-Strony nie podejmą wszelkich kroków, rozsądnie winny były zostać przedsięwzięte w celu zastosowania się do środka określonego przez Trybunał (Paladi p. Mołdawii [GC], §§ 87-92).

18. Kilka najnowszych przykładów:

  • brak zapewnienia wyznaczonych spotkań z adwokatem osobie ubiegającej się o azyl przebywającej w areszcie, mimo wskazanego w tym zakresie środka tymczasowego zgodnie z Regułą 39 Regulaminu Trybunału: B. p. Turcji, § 67;
  • przekazanie władzom irackim więźniów z naruszeniem środka tymczasowego Al-Saadoon i Mufdhi p. Wielkiej Brytanii,§ 162-65;
  • wydalenie pierwszego skarżącego z naruszeniem środka tymczasowego: Kamaliyevy Rosji, §§ 75-79.

19. Zadaniem Trybunału jest weryfikacja, czy zachowanie państwa było zgodne ze środkiem tymczasowym. Natomiast państwo posiadające podstawy mogące przekonać Trybunał do  uchylenia  takiego  środka,  powinno  go  o  nim  (Paladi    Mołdawii     [GC], § 90-92; Olaechea Cahuas p. Hiszpanii, § 70; oraz Grori p. Albanii, §§ 181 i nast.). Sam fakt złożenia wniosku o zastosowanie Reguły 39 nie jest wystarczający, aby zobowiązać państwo do wstrzymania wykonania decyzji o ekstradycji (Al-Moayad p. Niemcom (dec.), § 122 i nast.; zob. również obowiązek państwa pozwanego do współpracy z Trybunałem w dobrej wierze).

b) Ustalenie stanu faktycznego

20. Podczas gdy Trybunał jest odpowiedzialny za ustalenie stanu faktycznego, to do stron należy aktywne udzielanie pomocy poprzez dostarczanie mu wszelkich istotnych informacji.

Ich postępowanie może być brane pod uwagę przy żądaniu dostarczenia dowodów   (Irlandia Wielkiej Brytanii, § 161).

W ramach systemu skarg indywidualnych ważne jest, by Państwa zapewniały wszelką pomoc niezbędną do skutecznego rozpatrzenia skargi. Niedostarczenie przez rząd  posiadanych przez niego informacji bez zadowalającego uzasadnienia może skutkować wyciągnięciem wniosków nie tylko co do zasadności zarzutów (Maslova i Nalbandov p.  Rosji, §§ 120-121), ale również odnośnie do Art. 38 Konwencji (brak dostępu do akt aresztu policyjnego: Timurtaş p. Turcji, § 66; brak dostępu do kopii akt śledztwa: Imakayeva p. Rosji, Nieujawnienie Trybunałowi poufnego raportu, zob. Nolan i K. p. Rosji, §§ 56 i nast.

Uniemożliwienie prawnikowi dostępu do dokumentacji medycznej klienta, która ma  istotne znaczenie dla celów danej skargi, zostało uznane za utrudnianie korzystania z prawa  do złożenia skargi indywidualnej w rozumieniu Art. 34
(Boicenco p. Mołdawii, § 158). Jeśli chodzi o spotkania adwokata ze skarżącym przymusowo umieszczonym w szpitalu psychiatrycznym, zob. Shtukaturov p. Rosji, §§ 138 i nast. Porównaj z opóźnieniem ze strony rządu w dostarczeniu określonych informacji dodatkowych, co zostało uznane za postępowanie „godne pożałowania”, a nie za utrudnianie korzystania z prawa do złożenia skargi indywidualnej na mocy Art. 34 (Öcalan p. Turcji [GC], § 201).

Odnośnie relacji między Art. 34 i 38, zob. Bazorkina p. Rosji, §§ 170 i nast. oraz § 175. Art. 34, który ma na celu zapewnienie skutecznego działania prawa do składania skargi indywidualnej, stanowi swego rodzaju lex generalis, podczas gdy Art. 38 w konkretny sposób wymaga od państw współpracy z Trybunałem. Trybunał może stwierdzić naruszenie Art. 38 nawet w przypadku braku oddzielnej decyzji o dopuszczalności (Art. 29 § 3): zob. Enukidze i Girgvliani p. Gruzji, § 295.

a) Dochodzenia

21. Pozwane państwo ma również obowiązek udzielania wsparcia w ramach dochodzeń (Art. 38), ponieważ to do państwa należy zapewnianie „niezbędnych instrumentów” przeznaczonych do skutecznego rozpatrywania skarg (Çakıcı p. Turcji [GC], § 76). Utrudnianie wizyty rozpoznawczej stanowi naruszenie Art. 38 (Shamayev i inni p. Gruzji i Rosji,  § 504).

B. Status ofiary

22. Zgodnie z Art. 34 skargę do Trybunału mogą złożyć tylko skarżący, którzy uważają się za ofiary naruszenia postanowień Konwencji. To do władz krajowych w pierwszej kolejności należy naprawienie wszelkich domniemanych naruszeń Konwencji. Czy skarżący może, zatem twierdzić, że jest ofiarą domniemanego naruszenia odnosi się do wszystkich etapów postępowania przed Trybunałem (Scordino p. Włochom (nr 1) [GC], § 179).

1. Pojęcie „ofiary”

23Pojęcie „ofiary” jest interpretowane w sposób autonomiczny, niezależnie od przepisów krajowych dotyczącymi interesu lub zdolności do podejmowania działań (Gorraiz Lizarraga i inni p. Hiszpanii, § 35). Nie oznacza to istnienia zarzutów procesowych (Brumărescu p. Rumunii [GC], § 50), a działanie, przynoszące jedynie tymczasowy skutek prawny może być wystarczające (Monnat p. Szwajcarii, § 33).

24. Interpretacja pojęcia „ofiara” może zmieniać się w świetle warunków panujących we współczesnym społeczeństwie i należy ją stosować bez nadmiernego formalizmu (Gorraiz Lizarraga i inni Hiszpanii, § 38; Monnat p. Szwajcarii, §§ 30-33; Stukus i inni p. Polsce, §§ 35; i Zietal p. Polsce, §§ 54-59). Trybunał orzekł, że kwestia statusu ofiary może być związana z meritum sprawy (Siliadin p. Francji, § 63).

2. Ofiara bezpośrednia

25. Działania lub zaniechania w danej sprawie muszą mieć bezpośredni wpływ na skarżącego (Amuur p. Francji, § 36). Powyższe kryterium nie może być jednak stosowane w sposób mechaniczny i sztywny (Karner Austrii, § 25).

26. W poszczególnych    przypadkach   Trybunał    akceptował   skargi    składane    przez „potencjalne” ofiary, tj. osoby, które nie mogły złożyć skargi na naruszenie bezpośrednie.

27. Kilka przykładów: wyrok w sprawie podsłuchu telefonicznego w Niemczech (Klass i inni p. Niemcom, 34); sprawa dotycząca ekstradycji, zob. Soering p. Wielkiej Brytanii; środki ograniczające rozpowszechnianie wśród kobiet w wieku rozrodczym informacji w sprawie aborcji, zob. Open Door and Dublin Well Woman p. Irlandii, § 44.

28. Jednakże samo podejrzenie lub przypuszczenie nie jest wystarczające do ustalenia statusu Brak formalnego nakazu wydalenia, zob. Vijayanathan i Pusparajah p. Francji §46; rzekome skutki sprawozdania parlamentarnego: Chrześnijański Zbór Świadków Jehowy we Francji p. Francji (dec.); potencjalna grzywna dla firmy skarżącej: Senator Lines p. Krajom UE (dec.) [GC]); rzekome skutki orzeczenia sądowego w sprawie osoby trzeciej będącej w stanie śpiączki: Ada Rossi i inni p. Włochom (dec.). Skarżący nie może twierdzić, że jest ofiarą w sprawie, jeżeli jest on częściowo odpowiedzialny za domniemane naruszenie (Paşa i Erkan Erol p. Turcji).

29. W odniesieniu do ustawodawstwa krajowego, osoby mogą twierdzić, że ustawa narusza ich prawo przy braku indywidualnego środka wykonawczego, jeżeli przewiduje wszczęcie ścigania w sytuacji braku zmiany zachowania jeśli (Norris p. Irlandii; Bowman p. Wielkiej Brytanii) lub jeśli należą do grupy ludzi, którym grozi znalezienie się pod bezpośrednim wpływem ustawodawstwa (Burden p. Wielkiej Brytanii [GC], § 34; Johnston i inni p. Irlandii). Sprawa dotycząca krajowej Konstytucji, zob. Sejdi i Finci p. Bośni i Hercegowinie [GC], §29.

3. Ofiara pośrednia

30. Trybunał może przyjąć skargę indywidualną od osoby uznanej za ofiarę pośrednią, jeśli istnieje osobisty i konkretny związek między ofiarą bezpośrednią a skarżącym.

31. Przykłady: zgodnie z Art. 2, skarga złożona przez żonę ofiary (McCann i inni p. Wielkiej Brytanii [GC] i przez siostrzeńca zmarłego (Yaşa p. Turcji, § 66). Na mocy Art. 3, skarga złożona przez matkę mężczyzny, który zaginął podczas pobytu w areszcie (Kurt p. Turcji); jednak brat zaginionego nie został uznany za ofiarę (Çakıcı p. Turcji [GC], §§ 98-99). Zgodnie z Art. 5 § 5, postępowanie w sprawie męża skarżącej przymusowo umieszczonej w szpitalu psychiatrycznym (Houtman i Meeus p. Belgii, § 30). Odnośnie Art. 6 § 1 (rzetelny proces sądowy), zob. Grădinar p. Mołdawii (bezstronność sądów); Brudnicka i inni p. Polsce, § 26 i nast. (prawo do obrony reputacji zmarłego małżonka); oraz Marie-Louise Loyen  Bruneel p. Francji (długość i rzetelność postępowania). Na podstawie Art. 6 § 2, zob. sprawa dotycząca wdowy po pozwanym, który padł ofiarą naruszenia prawa do domniemania niewinności (Nölkenbockhoff p. Niemcom, § 33). Zgodnie z Art. 10, zob. Dalban p. Rumunii [GC], § 39, dotyczącej interesów wdowy po skarżącym. Udziałowcy spółki nie mogą jednak twierdzić, że są ofiarami naruszenia praw spółki na mocy Art. 1 Protokołu nr 1 (Agrotexim i inni p. Grecji, §§ 62 i 64), chyba że wystąpią wyjątkowe okoliczności (Camberrow MM5  AD Bułgarii (dec.)).

4. Śmierć ofiary

32. Skargi mogą być składane wyłącznie przez osoby żyjące lub w imieniu takich osób; zmarły nie może złożyć skargi, nawet za pośrednictwem przedstawiciela (Kaya i Polat p. Turcji (dec.)). Śmierć ofiary nie oznacza jednak, że sprawa zostanie automatycznie skreślona z listy Trybunału.

33. Mówiąc ogólnie, rodzina pierwotnego skarżącego może popierać skargę, pod warunkiem że ma w tym wystarczający interes, a pierwotny skarżący zmarł po wniesieniu skargi do Trybunału. Sprawy dotyczące spadkobierców i bliskich krewnych, takich jak wdowy i dzieci, zob. Raimondo p. Włochom, § 2, i Stojkovic p. „Byłej Jugosławiańskiej Republice Macedonii” , § 25; odnośnie do rodziców, zob. p. Francji, § 26; w innych sprawach, zob. Malhous p. Republice Czeskiej (dec.) [GC]; zob. również odmienny wyrok w sprawie Scherer p. Szwajcarii, §§ 31-32; odnośnie do sprawy dotyczącej zapisobiorców nie spokrewnionych ze zmarłym, zob. Thévenon p. Francji (dec.); zob. również Léger p. Francji (skreślenie) [GC], §§ 50-51.

34. Sytuacja jest jednak inna, jeśli ofiara bezpośrednia zmarła przed złożeniem skargi do Trybunału (Fairfield Wielkiej Brytanii (dec.)).

Skargi dotyczące śmierci bliskiego krewnego, zob. Velikova p. Bułgarii (dec.); zaginięcie bliskiego krewnego, zob. Varnava i inni p. Turcji [GC], § 112.

Skargi na podstawie Art. 6, zob. Micallef p. Malcie [GC], §§ 48 i nast., oraz zawarte tam odniesienia.

Skargi bliskich krewnych wniesione na podstawie Art. 8-11 i Art. 3 Protokołu nr 1 w związku z  postępowaniem  i  faktami  dotyczącymi  zmarłego:  Gakiyev i  Gakiyeva  p. Rosji, § 164-168 i odniesienia tam zawarte. Roszczenie zbywalne, zob. Sanles Sanles p. Hiszpanii (dec.).

35. Ponadto Trybunał dysponuje uprawnieniami do dokonania oceny, czy należy kontynuować badanie sprawy w celu ochrony praw człowieka (Karner p. Austrii, §§ 25 i nast.). Te uprawnienia uzależnione są od istnienia interesu ogólnego (ibid, § 27, oraz Marie- Louise Loyen i Bruneel p. Francji, 29). Może on zaistnieć w szczególności, jeśli skarga dotyczy ustawodawstwa lub systemu prawnego bądź praktyki w pozwanym państwie (patrz, mutatis mutandis, Karner p. Austrii, §§ 26 i 28; zob. też Léger p. Francji (skreślenie) [GC], §51).

5. Utrata statusu ofiary

36. Skarżący musi być w stanie uzasadnić swój status ofiary w trakcie postępowania (Burdov p. Rosji, § 30).

37. Niemniej jednak złagodzenie wyroku lub przyjęcie środka korzystnego dla skarżącego przez władze krajowe pozbawia skarżącego statusu ofiary, jedynie, jeśli naruszenie zostanie wyraźnie uznane, przynajmniej co do istoty, i zostanie następnie zadośćuczynione (Scordino przeciwko Włochom (nr 1) [GC], §§ 178 i nast. oraz § 193). Będzie to zależeć między innymi od charakteru rzekomo naruszonego prawa, uzasadnienia orzeczenia (Jensen p. Danii (dec.)) i utrzymywania się skutków niekorzystnych dla osoby zainteresowanej po wydaniu tego wyroku (Freimanis i Lidums p. Łotwie, § 68).

38. Przykłady: Dalban Rumunii [GC], § 44 (Art. 10); Brumărescu p. Rumunii [GC], §50 (Art. 1 Protokołu nr 1 i Art. 6). Skargi wniesione na podstawie Art. 6 dotyczące postępowania, które zostało ostatecznie uchylone lub zakończyło się uniewinnieniem, zob. Oleksy p. Polsce (dec.) (porównaj ze skargą dotyczącą długości tego postępowania); porównaj z Arat p. Turcji, § 47, i Bouglame p. Belgii (dec.); inne szczególne sytuacje, zob. Constantinescu p. Rumunii, §§ 40-44; Guisset p. Francji, §§ 66-70; Chevrol p. Francji, §§ 30 i nast.; Moskovets p. Rosji, § 50 (zatrzymanie); Moon p. Francji, §§ 29 i nast. (grzywna); D.J. i A.-K. R p. Rumunii (dec.), §§ 77 i nast. (Art. 2 Protokołu nr 4); i Sergey Zolotukhin p. Rosji [GC], § 115 (Art. 4 Protokołu nr 7).

39. Przyznane zadośćuczynienie musi być odpowiednie i wystarczające. Będzie to zależeć od wszystkich okoliczności sprawy, w szczególności od charakteru naruszenia Konwencji w danej sprawie (Gäfgen p. Niemcom [GC], § 116).

40. To, czy dana osoba ma status ofiary może również zależeć od wysokości odszkodowania przyznanego przez sądy krajowe i efektywności (w tym terminowości) środka zapewniającego jego przyznanie (Normann p. Danii (dec.) i Scordino p.  Włochom   (nr 1) [GC], § 202; zob. również Jensen i Rasmussen p. Danii (dec.) oraz Gäfgen p. Niemcom [GC], §§ 118 i 119).

41. Precedensy:

W sprawie zasadności środków podjętych przez władze krajowe w kontekście Art. 2 Konwencji, zob. Nikolova i Velichkova p. Bułgarii, §§ 49-64.

W odniesieniu do Art. 3 Konwencji, zob. Gäfgen p. Niemcom [GC], §§ 115-129 i  Kopylov p. Rosji, § 150. Zarzuty dotyczące naruszenia Art. 3 w związku z warunkami w więzieniu, zob. Shilbergs p. Rosji, §§ 66-79. Zob. również Ciorap p. Moldawii (nr 2), §§ 23-25, Trybunał uznał, iż skarżący nadal pozostawał ofiarą w rozumieniu Art 34 Konwencji, z uwagi na fakt, iż odszkodowanie przyznane mu przez sąd krajowy było znacznie niższe od minimalnego zadośćuczynienie zazwyczaj przyznawanego w Strasburgu w sprawach w których doszło do naruszenia Art. 3 Konwencji. Zgodnie  z  Art.  6  § 1  (długość  postępowania),  zob.  Scordino  p.  Włochom  (nr 1) [GC] § 182-207; Cocchiarella p. Włochom [GC], §§ 84-107; i Delle Cave i Corrado p. Włochom, § 26 i nast.; opóźnienia w wykonaniu ostatecznego orzeczenia sądowego, zob. Kudic p. Bośni i Hercegowinie, §§ 7-18, oraz Burdov p. Rosji (nr 2).

42. Sprawa może zostać skreślona z listy, gdy skarżący nie ma już statusu ofiary/locus standi. Rozstrzygnięcie sprawy na poziomie krajowym po wydaniu decyzji o dopuszczalności, zob. Ohlen p. Danii (skreślenie); umowa przeniesienia praw, która była przedmiotem skargi badanej przez Trybunał, Dimitrescu p. Rumunii, §§ 33-34.

43. Trybunał bada też czy sprawa powinna zostać kreślona z listy z jednej lub kilku przyczyn określonych w Art. 37 Konwencji w świetle wydarzeń następujących po wniesieniu skargi, bez względu na fakt, że skarżący nadal może utrzymywać, że jest „ofiarą” (Pisano p. Włochom (skreślenie) [GC], § 39) lub nawet bez względu na to, czy skarżący może nadal ubiegać się o status ofiary, czy też nie. Wydarzenia mające miejsce po podjęciu decyzji o przekazaniu sprawy do rozpatrzenia przez Wielką Izbę, zob. El Majjaoui i Stichting Touba Moskee p. Holandii (skreślenie) [GC], §§ 28-35; po uznaniu skargi za dopuszczalną: Shevanova Łotwie (skreślenie) [GC], §§ 44 i nast; oraz po orzeczeniu Izby: Sisojeva i inni p. Łotwie [GC], § 96).

I. PROCEDURALNE PODSTAWY NIEDOPUSZCZALNOŚCI

A. Niewykorzystanie środków krajowych

44. Jak wskazuje treść Art. 35, wymóg ten jest oparty na powszechnie uznanych zasadach prawa międzynarodowego. Obowiązek wykorzystania środków krajowych wchodzi w zakres międzynarodowego prawa zwyczajowego, uznawanego w orzecznictwie Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (na przykład sprawa Interhandel (Szwajcaria p. Stanom Zjednoczonym), wyrok z dnia 21 marca 1959 r.). Powyższy warunek można również znaleźć w innych międzynarodowych traktatach dotyczących praw człowieka: Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych (Art. 41(1)(c)) i Protokole Dodatkowym (Art. 2 i 5 (2)(b)), Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka (Art. 46) oraz Afrykańskiej Karcie Praw Człowieka (Art. 50 i 56(5). Jak zauważył Trybunał w sprawie De Wilde, Ooms i Versyp Belgii, państwo może odstąpić od korzystania z zasady wyczerpania środków krajowych, w związku z istnieniem utrwalonej praktyki międzynarodowej w tym zakresie (§ 55).

45. Europejski Trybunał Praw Człowieka powinien zachować subsydiarną rolę w stosunku do krajowych systemów ochrony praw człowieka, a sądy krajowe powinny mieć możliwość wstępnego rozstrzygnięcia kwestii dotyczących zgodności prawa krajowego z Konwencją  (A, B i C p. Irlandii [GC], § 142). Jeżeli jednak skarga zostanie wniesiona do Strasburga, Europejski Trybunał powinien mieć możliwość korzystania z opinii sądów krajowych, będąc w bezpośrednim i stałym kontakcie z najważniejszymi władzami ich krajów (Burden p. Wielkiej Brytanii [GC], § 42).

46. Powstaje zatem pytanie, czy dany środek ma charakter krajowy, czy międzynarodowy. Jeżeli ma charakter krajowy, to standardowo musiałby on zostać wykorzystany przed dniem złożenia skargi do Trybunału. W przypadku środka międzynarodowego skarga może zostać odrzucona na mocy Art. 35 § 2 (b) Konwencji (zob. punkt I.E.). Trybunał określa, czy dany organ jest organem krajowym lub międzynarodowym, przy uwzględnieniu wszystkich istotnych czynników, w tym jego charakteru prawnego, jego statutu, kompetencji, siedziby (jeśli można ją wskazać) w ramach istniejącego systemu prawnego i sposobu finansowania (Jeličić p. Bośni i Hercegowinie (dec.); Peraldi p. Francji (dec.) (zob. punkt E.).

1. Ratio legis zasady

47. Uzasadnieniem dla zasady wyczerpania środków krajowych jest zapewnienie władzom krajowym, przede wszystkim sądom, możliwości zapobiegania lub naprawiania domniemanych naruszeń Konwencji. Opiera się to na założeniu wyrażonym w Art. 13 Konwencji, mówiącym, że w ramach krajowego porządku prawnego należy zapewnić skuteczny środek odwoławczy w przypadku naruszenia praw zawartych w Konwencji. Jest to ważny aspekt subsydiarnego charakteru mechanizmu Konwencji: Selmouni p. Francji  [GC], § 74; Kudła p. Polsce [GC], § 152; Andrášik i inni p. Słowacji (dec.). Ma to zastosowanie niezależnie od tego,   czy  przepisy   Konwnecji   zostały  włączone   do   prawa krajowego (Eberhard i M. p. Słovenii). Trybunał przypomniał ostatnio, że zasada wyczerpania środków krajowych stanowi niezbędną część funkcjonowaniu systemu ochrony Konwnecji i dlatego jest zasadą podstawową (Demopoulos i inni p. Turcji (dec.) [GC], §§ 69 i 97).

2. Zastosowanie zasady

a) Elastyczność

48. Zasadę wyczerpania środków krajowych można określić raczej jako złotą zasadę, aniżeli regułę o charakterze bezwzględnym. Komisja i Trybunał wielokrotnie podkreślały potrzebę stosowania tej reguły z pewną dozą elastyczności i bez nadmiernego formalizmu, biorąc pod uwagę kwestię ochrony praw człowieka (Ringeisen p. Austrii, 89; Lehtinen p. Finlandii (dec.)). Zasada wyczerpania nie jest ani absolutna, ani nie można jej stosować automatycznie (Kozacioglu p. Turcji [GC], § 40). Na przykład, Trybunał uznał, że nadmiernym formalizmem byłoby wymaganie od skarżącego wykorzystania środka, do zastosowania którego nie zobowiązał go nawet najwyższy sąd krajowy (D.H. i inni p. Republice Czeskiej [GC], §§ 116-18). W jednej ze spraw Trybunał wziął pod uwagę, iż krótkie terminy wyznaczone na złożenie przez skarżących odpowiedzi, podkreślają „pośpiech”, z jakim przekładają oni swoje argumenty (zobacz Financial Times Ltd i inni p. Wielkiej Brytanii, §§ 43-44). Jednakże, wykorzystanie dostępnych środków zgodnie z procedurą krajową i formalnościami określonymi w prawie krajowym ma szczególnie znaczenie tam, gdzie wchodzą w grę względy jasności i pewności prawa (Saghinadze i inni p. Gruzji, §§ 83-84).

b) Zgodność z przepisami i ograniczeniami krajowymi

49. Skarżący muszą jednak postępować zgodnie z obowiązującymi zasadami i procedurami prawa krajowego, w przeciwnym razie powstaje ryzyko, że wnoszone przez nich skargi nie spełnią warunku określonego w Art. 35 Konwencji (Ben Salah, Adraqui i  Dhaime Hiszpanii (dec.); Merger i Cros p. Francji (dec.); MPP Golub p. Ukrainie (dec.)); Agbovi Niemcom (dec.)). Wymogi Art. 35 § 1 nie zostaną spełnione, gdy odwołanie nie zostanie przyjęte do rozpatrzenia z powodu błędów proceduralnych popełnionych przez skarżącego (Gäfgen p. Niemcom [GC], § 143).

Należy jednak zauważyć, że jeśli sąd apelacyjny zbada okoliczności faktyczne zażalenia, nawet, jeśli uzna je za niedopuszczalne, zgodność z Art. 35 § 1 zostanie zachowana (Voggenreiter p. Niemcom). Ma to również miejsce w przypadku skarżących, którzy nie działali zgodnie z procedurami przewidzianymi w prawie krajowym, jeżeli właściwy organ mimo to zbadał sprawę co do istoty (Vladimir Romanov p. Rosji, § 52). To samo odnosi się do zarzutów sformułowanych w bardzo pobieżny sposób, ledwie spełniających wymogi prawne, w odniesieniu, do których sąd orzekł co do istoty sprawy, nie rozwodząc się nad nimi szczegółowo: Verein gegen Tierfabriken Schweiz (VgT) p. Szwajcarii (nr 2) [GC], §§ 43-45.

c) Istnienie kilku środków

50. W przypadku istnienia więcej niż jednego potencjalnie skutecznego środka skarżący jest zobowiązany do skorzystania tylko z jednego z nich (Moreira Barbosa p. Portugalii (dec.); Jeličić p. Bośni i Hercegowinie (dec.); Karakó p. Węgrom, 14; Aquilina p. Malcie [GC], § 39). Co więcej, w przypadku skorzystania z jednego środka, wykorzystanie innego, który ma zasadniczo ten sam cel, nie jest wymagane (Riad i Idiab p. Belgii, § 84; Kozacioglu Turcji [GC], §§ 40 i nast.; Micallef p. Malcie [GC], § 58). Do skarżącego należy wybór środka, który jest najbardziej odpowiedni w jego sprawie. Podsumowując, jeżeli prawo krajowe przewiduje kilka  równolegle  dostępnych  środków  z  różnych  dziedzin prawa, skarżący, który dążył do uzyskania odszkodowania za domniemane naruszenie Konwencji za pomocą jednego z tych środków nie jest zobowiązany do skorzystania z innych, mających ten sam cel (Jasinskis p. Łotwie, §§ 50 i 53-54).

d) Skarga „co do istoty”

51. W postępowaniu krajowym nie jest konieczne wyraźne odwołanie się do prawa określonego w Konwencji, pod warunkiem, że skarga została wniesiona „przynajmniej co do istoty” Castells Hiszpanii, § 32; Ahmet Sadik p. Grecji, § 33; Fressoz i Roire p. Francji, §38; Azinas p. Cyprowi [GC], §§ 40-41). Oznacza to, że w przypadku, gdy skarżący nie powołał się na postanowienia Konwencji, musi on podnieść argumenty o tym samym lub podobnym skutku na podstawie prawa krajowego, aby w pierwszej kolejności dać sądom krajowym możliwość naprawienia rzekomego naruszenia (Gäfgen p. Niemcom [GC], §§ 142, 144 i 146; Karapanagiotou i inni p. Grecji, § 29; oraz, w odniesieniu do zarzutu, który nie został podniesiony, nawet w sposób dorozumiany, w ostatniej instancji, Association Les témoins de Jéhovah p. Francji (dec.)).

e) Istnienie i właściwość

52. Skarżący są zobowiązani do wyczerpania jedynie tych krajowych środków, które są dostępne w danym czasie w teorii i w praktyce oraz, które sami mogą bezpośrednio wnosić, to znaczy, że są dostępne, zapewniają możliwość uzyskania zadośćuczynienia w odniesieniu do skarg i mają uzasadnione szanse powodzenia (Sejdović przeciwko Włochom [GC], § 46; Paksas p. Litwie [GC], § 75).

53. Nie ma potrzeby skorzystania z uznaniowych lub nadzwyczajnych środków, takich ja na przykład wystąpienie do sądu z wnioskiem o ponowne rozpoznanie decyzji (Cınar p. Turcji (dec.); Prystavka p. Ukrainie (dec.)), lub żądania wznowienia postępowania, z wyjątkiem wyjątkowych okoliczności, np., gdy prawo krajowe stanowi, że taki wniosek nie stanowi w rzeczywistości skutecznego środka (S. i K.S. AG p. Szwajcarii (dec.)); lub gdzie uchylenie wyroku, który stał się prawomocny, jest jedynym sposobem, w jaki pozwane państwo może umieścić przedmiotową sprawę we własnym systemie prawnym (Kiiskinen p. Finlandii (dec.); Nikula p. Finlandii (dec.)). Podobnie, odwołanie się do wyższej instancji nie stanowi skutecznego środka odwoławczego (Horvat p. Chorwacji, § 47; Hartmann p. Republice Czeskiej, § 66), lub środek, który nie jest bezpośrednio dostępny dla skarżącego, ale skorzystanie z niego zależy od dyskrecjalnego uznania osoby trzeciej (Tănase p. Mołdawii [GC], § 122). Odnośnie do skuteczności apelacji w omawianej sprawie, która nie musi być zasadniczo wyczerpana w przedmiotowej sprawie (Rzecznik Praw Obywatelskich), zob. uzasadnienie orzeczenia w sprawie Egmez p. Cyprowi, §§ 66-73. Wreszcie, środek krajowy, który nie jest przedmiotem jakichkolwiek dokładnie określonych terminów, powoduje niepewność i nie może być uznany za skuteczny (Williams p. Wielkiej Brytanii (dec.), i cytowane tam odniesienia).

W przypadku, gdy skarżący próbował skorzystać ze środka, który Trybunał uznał za niewłaściwy, czas przeznaczony na jego zastosowanie nie spowoduje zatrzymanie biegu terminu sześciu miesięcy, co może skutkować odrzuceniem skargi ze względu na przedawnienie (Rezgui p. Francji (dec.) i Prystavska p. Ukrainie (dec.)).

f) Dostępność i skuteczność

54. Istnienie środków wzruszających musi być wystarczająco pewne, nie tylko w teorii, ale i w praktyce. Przy ustalaniu, czy dany środek spełnia kryteria dostępności i skuteczności, należy uwzględnić szczególne okoliczności danej sprawy. (zob. podpunkt 4 poniżej). Stanowisko przyjęte przez sądy krajowe musi być wystarczająco umocowane w krajowym porządku prawnym. W związku z tym Trybunał orzekł, że odwołanie się do sądu wyższej instancji przestaje być „skuteczne” ze względu na rozbieżności w istniejącym orzecznictwie tego sądu, tak długo jak te rozbieżności będą istnieć. (Ferreira Alves p. Portugalii (nr 6), § 28-29).

Trybunał powinien w realistyczny sposób uwzględnić nie tylko formalne środki dostępne  w krajowym systemie prawnym, ale również ogólny kontekst prawny i polityczny, w którym środki te funkcjonują, jak również osobistą sytuację skarżącego (Akdivar i inni p. Turcji, § 68-69; Khashiyev i Akayeva p. Rosji, §§ 116-17). Trybunał musi zbadać, czy mając na uwadze wszystkie okoliczności sprawy skarżący podjął wszelkie działania, jakich można było od niego oczekiwać, w celu wyczerpania środków krajowych (D.H. i inni p. Republice Czeskiej [GC], §§ 116-22).

Należy zauważyć, że granice, faktyczne lub prawne, nie są przeszkodą per se do wykorzystania krajowych środków, zgodnie z ogólną zasadą skarżący żyjący poza jurysdykcją jednego z Państw-Stron nie są zwolnieni z konieczności wykorzystania środków krajowych dostępnych w danym państwie, niezależnie od praktycznych niedogodności lub zrozumiałej osobistej niechęci (Demopoulos i inni p. Turcji (dec.) [GC], §§ 98 i 101, sprawa dotycząca skarżących, którzy nie poddali się dobrowolnie jurysdykcji pozwanego państwa).

3. Ograniczenia w zastosowaniu zasady

55. Zgodnie z „ogólnie uznanymi zasadami prawa międzynarodowego”, mogą wystąpić szczególne okoliczności zwalniające skarżącego z obowiązku wykorzystania dostępnych środków krajowych (Sejdovic p. Włochom [GC], § 55) (zob. podpunkt 4 poniżej).

Zasada ta nie ma zastosowania w przypadku wykazania stosowania praktyki administracyjnej polegającej na powtarzaniu czynności będących w sprzeczności z Konwencją i tolerowaniu tego stanu rzeczy przez władze państwa, w wyniku czego postępowanie staje się bezcelowe lub nieskuteczne (Aksoy p. Turcji, § 52). W przypadkach, gdy wymóg skorzystania przez skarżącego z danego środka byłby niemożliwy w praktyce i stanowiłby nieproporcjonalną przeszkodę dla skutecznego wykonywania prawa do skargi indywidualnej na podstawie Art. 34 Konwencji, Trybunał uzna, że skarżący jest zwolniony z tego wymogu (Veriter p. Francji, § 27; Gaglione i inni p. Włochom, § 22).

Nałożenie grzywny w związku z wynikiem postępowania odwoławczego w przypadku braku stwierdzenia naruszenia wyklucza taki środek z grupy środków które należy wykorzystać: Prencipe p. Monaco, §§ 95-97.

4. Rozłożenie ciężaru dowodu

56. Jeżeli rząd podnosi zarzut niewyczerpania środków krajowych, ponosi on ciężar udowodnienia, że skarżący nie wykorzystał środka, który był jednocześnie skuteczny i dostępny (Dalia p. Francji, 38; McFarlane p. Irlandii [GC], § 107). Dostępność takiego środka musi być wystarczająco pewna w zakresie prawa i praktyki (Verllo p. Francji). Podstawa prawna środka określona w prawie krajowym musi być zatem wyraźna (Scavuzzo- Hager p. Szwajcarii (dec.)). Norbert Sikorski p. Polsce, § 117; Sürmeli p. Niemcom [GC], § 110-12). Środek musi mieć możliwość zapewnienia zadośćuczynienia w odniesieniu do zarzutów podniesionych przez skarżącego i oferować realne szanse powodzenia (Scoppola p. Włochom (nr 2) [GC], § 71). Rozwój i dostępność (rzekomo) istniejącego środka odwoławczego, wliczając jego zakres i zastosowanie, musi być jasno określona i potwierdzona lub uzupełniona  przez  praktykę  lub  orzecznictwo  (Mikolajová  p. Słowacji, §34). Ma to zastosowanie nawet w kontekście systemu prawa ze spisaną konstytucją, z elementami inspirowanymi systemem prawa commom law, bezpośrednio zapewniającym prawa, na które  powoływał  się  skarżący  (McFarlane  p.  Irlandii  [GC],  § 117),  odnośnie środka, który był dostępny w teorii przez okres około dwudziestu pięciu lat, ale nigdy nie został zastosowany.

Argumenty rządu będą z pewnością mieć większą wagę w przypadku przedstawienia przykładów z orzecznictwa krajowego (Doran p. Irlandii; Andrášik i inni p. Słowacji (dec.); Di Sante p. Włochom (dec.); Giummarra p. Francji (dec.); Paulino Tomás p. Portugalii  (dec.); Johtti Sapmelaccat Ry i inni p. Finlandii (dec.)), które okazują się być właściwe (Sakhnovskiy p. Rosji [GC], §§ 43-44).

57. Jeżeli rząd twierdzi, że skarżący mógł powołać się przed sądami krajowymi bezpośrednio na postanowienia Konwencji, stopień pewności takiego środka musi być podparty konkretnymi przykładami (Slavgorodski p. Estonii (dec.).

58. Trybunał prędzej przyjmie argumentację do wiadomości, jeżeli z ustawodawstwa wynika szczególny środek na przewlekłość postępowania sądowego (Brusco p. Włochom (dec.); Slavicek p. Chorwacji (dec.)). Zob. też Scordino p. Włochom (nr 1) [GC], §§ 136-48. Porównaj z Merit p. Ukrainie, 65.

59. Po spełnieniu przez rząd obowiązku udowodnienia, że skarżącemu przysługiwały odpowiednie i skuteczne środki prawne, skarżący musi wykazać, że:

60. Jeden z takich czynników może stanowić całkowita bierność władz krajowych w obliczu poważnych zarzutów uchybienia lub wyrządzenia szkody przez funkcjonariuszy państwowych, np., gdy nie wszczęli dochodzenia lub nie zaoferowali pomocy. W takiej sytuacji można powiedzieć, że ciężaru dowodu po raz kolejny ulega przesunięciu, tak więc to na pozwanym rządzie ciąży obowiązek wykazania, co zostało zrobione w odpowiedzi na skalę i powagę zaskarżonej sprawy (Demopoulos i inni p. Turcji (dec.) [GC], § 70).

61. Istnienie samej wątpliwości ze strony skarżącego, co do skuteczności danego środka nie zwalnia go z obowiązku jego wykorzystania (Epözdemir p. Turcji (dec.); Milosevič p. Holandii (dec.); Pellegriti p. Włochom (dec.); MPP Golub p. Ukrainie (dec.)). Wręcz przeciwnie, w interesie skarżącego leży złożenie do właściwego sądu wniosku o nadanie możliwość rozwoju istniejących praw na mocy jego interpretacji (Ciupercescu Rumunii, § 169). W systemie prawnym zapewniającym konstytucyjną ochronę praw podstawowych na osobie poszkodowanej spoczywa badanie zakresu tej ochrony, a w systemie common law, umożliwienie sądom krajowym rozwinięcia tych praw w drodze wykładni (A, B i C p. Irlandii [GC], § 142). Jednak, jeśli sugerowany środek w rzeczywistości nie zapewniał rozsądnych szans na powodzenie, na przykład w świetle utrwalonego orzecznictwa krajowego, fakt, że skarżący z niego nie skorzystał nie stanowi przeszkody dla dopuszczalności (Pressos Compania Naviera S.A. i inni p. Belgii, § 27; Carson i inni p. Wielkiej Brytanii [GC], § 58).

5. Aspekty proceduralne

62. Wymóg, aby skarżący wyczerpał środki krajowe określany jest zwykle w odniesieniu do dnia, w którym skarga została wniesiona do Trybunału (Baumann p. Francji, § 47), z zastrzeżeniem wyjątków, które mogą być uzasadnione szczególnymi okolicznościami sprawy (patrz poniżej pkt. 6). Niemniej jednak, Trybunał uznaje, że ostatni etap tych środków może zostać podjęty zaraz po złożeniu skargi, ale przed rozstrzygnięciem co do kwestii dopuszczalności (Karoussiotis p. Portugalii, § 57).

63. Jeżeli rząd zamierza podnieść zarzut dotyczący niewyczerpania środków, musi to zrobić, o ile pozwalają na to charakter zarzutu i okoliczności, w ramach swych uwag jeszcze przed wydaniem decyzji o dopuszczalności, choć mogą istnieć wyjątkowe okoliczności zwalniające go z tego obowiązku: Mooren p. Niemcom [GC], § 57 oraz odniesienia tam zawarte, §§ 58-59.

Często zdarza się, że zarzut oparty na braku wyczerpania środków zostaje powiązany z okolicznościami sprawy, w szczególności w sprawach dotyczących obowiązków proceduralnych lub gwarancji, np. w przypadku skarg dotyczących aspektów proceduralnych na mocy Art. 2 (Dink p. Turcji, §§ 56-58) lub Art. 3; w odniesieniu do Art. 6, Scoppola p. Włochom (nr 2) [GC], § 126; Art. 8 (A, B i C p. Irlandii [GC], § 155); oraz do Art. 13 Konwencji, Sürmeli p. Niemcom[GC], § 78 i M.S.S. p. Belgii i Grecji [GC], § 336).

6. Tworzenie nowych środków

64. Dokonanie oceny tego, czy krajowe środki odwoławcze zostały wyczerpane jest przeprowadzane zwykle w odniesieniu do stanu postępowania w dniu złożenia skargi do Trybunału. Zasada ta podlega jednak wyjątkom następującym po utworzeniu nowych środków (zob. Içyer p. Turcji (dec.), §§ 72 i nast.). Trybunał odszedł od tej zasady, w szczególności w sprawach dotyczących długości postępowania (Predil Anstalt p. Włochom (dec.); Bottaro p. Włochom (dec.); Andrášik i inni p. Słowacji (dec.); Nogolica p. Chorwacji (dec.); Brusco p. Włochom (dec.); Korenjak p. Słowenii (dec.), §§ 66-71); lub dotyczących nowego środka odszkodowawczego w zakresie ingerencji w prawo własności (Charzyński p. Polsce (dec.) i Michalak p. Polsce (dec.); Demopoulos i inni p. Turcji (dec.) [GC]); lub brak wykonania orzeczeń krajowych (Nagovitsyn i Nalgiyev p. Rosji (dec.), §§ 36-40); lub przeludnienia w jednostkach penitencjarnych (Łatak p. Polsce (dec.)).

Trybunał  bierze  pod  uwagę  efektywność  i  dostępność  nowowprowadzonych   środków (Demopoulos i inni p. Turcji (dec.) [GC], § 88).

Odnośnie sprawy gdzie nowy środek nie jest skuteczny zobacz Parizov p. „Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii”, §§ 41-47. Odnośnie sprawy gdzie nowy konstytucyjny środek jest skuteczny zobacz: Cvetković p. Serbii, § 41.

Odnośnie terminu, od którego można wymagać od skarżącego skorzystania ze środka nowowprowadzonego do systemu prawnego kraju po wprowadzeniu zmian w orzecznictwie: Depauw p. Belgii (dec.), i bardziej ogólnie: McFarlane p. Irlandii [GC], § 117; odnośnie nowego środka wprowadzonego po wyroku pilotażowym: Fakhretdinov i inni p.  Rosji (dec.), §§ 36-44; a w odniesieniu do odejścia od dotychczasowego orzecznictwa krajowego: Scordino p. Włochom (nr 1) [GC], § 147.

W sprawie Scordino p. Włochom (nr 1) [GC] oraz Cocchiarella p. Włochom [GC] Trybunał przedstawił wskazówki dotyczące niezbędnych cech środków krajowych zapewniających ich skuteczność w przypadku spraw dotyczących długości  postępowania (zob. również, niedawno wydaną sprawę, Vassilios Athanasiou i inni p. Grecji, §§ 54-56). Co do zasady, środek bez prewencyjnego lub wyrównawczych charakteru w odniesieniu do długości postępowania nie musi być stosowany (Puchstein p. Austrii, § 31 Środek w odniesieniu do długości postępowania w szczególności, musi działać bez nadmiernych opóźnień i zapewniać odpowiednią wysokość zadośćuczynienia (Scordino p. Włochom (nr 1) [GC], §§ 195 i 204-07).

65W przypadku, gdy Trybunał stwierdził wady prawa lub praktyki krajowej o charakterze ogólnym lub systemowym, może on zwrócić się do państwa o zbadanie sytuacji oraz, w razie potrzeby, o podjęcie skutecznych środków w celu zapobieżenia wnoszeniu tego rodzaju skarg do Trybunału (Lukenda p. Słowenii, 98). Może uznać, że państwo powinno albo znowelizować istniejący katalog środków zapobiegawczych, albo dodać nowe środki, tak aby zapewnić prawdziwie skuteczne dochodzenie roszczeń w przypadku naruszenia praw zawartych w Konwencji (zob. np., wyrok pilotażowy w sprawie Xenides-Arestis p. Turcji, § 40; i Burdov p. Rosji (nr 2), §§ 42, 129 i nast., i 140). Należy zwrócić szczególną uwagę na konieczność zapewnienia skutecznych środków krajowych (zob. wyrok pilotażowy w sprawie Vassilios Athanasiou i inni p. Grecji, § 41).

W przypadku, gdy pozwane państwo ustanowiło nowy środek odwoławczy Trybunał zbada jego skuteczność (na przykład Robert Lesjak p. Słowenii, §§ 34-55 Demopoulos i inni p. Turcji (dec.) [GC], § 87). Jeżeli środek zostanie uznany za skuteczny, Trybunał orzekł, że inni skarżący w podobnych sprawach są zobowiązani do wyczerpania takiego nowego środka, jeżeli termin na skorzystanie z niego nie uległ przedawnieniu. Trybunał stwierdził więc niedopuszczalność tych skarg na podstawie Art. 35 § 1 Konwencji, nawet w przypadku ich złożenia przed momentem ustanowienia nowego środka odwoławczego (Grzinčič p. Słowenii, § 102-10; Içyer p. Turcji (dec.), §§ 74 i nast.).

Dotyczy to środków krajowych, które stały się dostępne po złożeniu skargi. Przy ocenie, czy zaistniały wyjątkowe okoliczności nakazujące skarżącym skorzystania z takiego środka weźmie się pod uwagę w szczególności charakter nowych regulacji krajowych i kontekst, w jakim zostały one wprowadzone (Fakhretdinov i inni p. Rosji (dec.), § 30). W niedawno rozpoznanej sprawie Trybunał orzekł, że skuteczny środek krajowy, wprowadzony po wydaniu wyroku pilotażowego, w którym nakazał wprowadzenie takiego środka, powinien być użyty zanim skarżący byli w stanie złożyć skargę do Trybunału.

Trybunał określił również warunki zastosowania Art. 35 § 1 zgodnie z datą złożenia skargi (ibid., §§ 31-33; zob. również Nagovitsyn i Nalgiyev p. Rosji (dec.), §§ 29 i nast., i 42).

B. Niezachowanie 6 –miesięcznego terminu

Artykuł 35 § 1 – Warunki dopuszczalności

Trybunał może rozpatrywać sprawę dopiero po wyczerpaniu wszystkich środków odwoławczych, przewidzianych prawem wewnętrznym, zgodnie z powszechnie uznanymi zasadami prawa międzynarodowego, i jeśli sprawa została wniesiona w ciągu sześciu miesięcy od daty podjęcia ostatecznej decyzji.

1. Ratio legis przepisu

66. Celem zasady 6-miesięcznego terminu jest zapewnienie pewności prawa, zagwarantowanie, że sprawy wnoszone na mocy Konwencji będą rozpatrywane w rozsądnym terminie oraz ochrona organów władzy i innych zainteresowanych osób przed znalezieniem się sytuacji długotrwałej niepewności (M. p. Wielkiej Brytanii (dec.)°.

67. Zasada ta zapewnia również potencjalnemu skarżącemu wystarczającą ilość czasu na rozważenie, czy złożyć skargę, a jeśli tak, to na podjęcie decyzji w sprawie konkretnych zarzutów i argumentów, które zostaną podniesione (O’Loughlin i inni p. Wielkiej Brytanii (dec.)). Ponadto ułatwia ustalenie stanu faktycznego sprawy, jako że upływ czasu sprawia, że sprawiedliwe rozpatrzenie poruszonych kwestii staje się problematyczne (Nee p. Irlandii (dec.)).

68. Zasada określa również ograniczenie czasowe dla nadzoru sprawowanego przez Trybunał i sygnalizuje zarówno osobom fizycznym, jak i władzom państwowym okres, po upływie którego nadzór nie jest już możliwy (Tahsin İpek p. Turcji (dec.); Di Giorgio i inni p. Włochom (dec.)).

69. Trybunał nie może uchylić stosowania zasady sześciu miesięcy (np. w przypadku braku uwag od rządu w tej kwestii) (Belaousof i inni Grecji, § 38).

70. Na podstawie zasady sześciu miesięcy nie można wymagać od skarżącego złożenia skargi do Trybunału przed ostatecznym ustaleniem stanowiska dotyczącego sprawy na poziomie krajowym (Varnava i inni p. Turcji [GC], § 157).

2. Data rozpoczęcia biegu 6-miesięcznego terminu

a)        Ostateczna decyzja

71. Bieg 6-miesięcznego terminu rozpoczyna się od wydania ostatecznej decyzji w ramach procesu wyczerpania środków krajowych (Paul i Audrey Edwards p. Wielkiej Brytanii (dec.)). Skarżący musi wyczerpać środki krajowe, które mogą okazać się skuteczne i wystarczające (Moreira Barbosa p. Portugalii (dec.)).

72. Pod uwagę mogą być brane wyłącznie środki zwyczajne i skuteczne, jako że skarżący nie może wydłużyć sztywnego terminu nałożonego przez Konwencję poprzez składanie nieodpowiednich lub mylnych wniosków do organów lub instytucji, które nie mają mocy ani kompetencji do zapewnienia faktycznego zadośćuczynienia w przypadku skargi dotyczącej Konwencji (Fernie p. Wielkiej Brytanii (dec.)).

73. Nie mogą być uwzględnione środki, których wykorzystanie jest uzależnione od uznaniowej decyzji urzędników publicznych i które w konsekwencji nie są bezpośrednio dostępne dla skarżącego. Podobnie, środki, w odniesieniu, do których nie ustalono dokładnych ram czasowych, powodują brak pewności i skuteczności zasady sześciu miesięcy zawartej w Art. 35 § 1 Konwencji (Williams p. Wielkiej Brytanii (dec.) i Tucka p. Wielkiej Brytanii (nr 1) (dec.)).

74. Art. 35 § 1 z reguły nie wymaga od skarżących złożenia wniosku o wznowienie postępowania lub wykorzystania podobnych nadzwyczajnych środków i nie umożliwia wydłużenia sześciomiesięcznego terminu w oparciu o fakt skorzystania z takich środków (Berdzenichvili p. Rosji (dec.)). Jeżeli jednak środek nadzwyczajny stanowi jedyny środek sądowy dostępny dla skarżącego, sześciomiesięczny termin może być liczony od daty wydania decyzji odnośnie do tego środka (Ahtinen p. Finlandii (dec.)).

Skarga, w ramach, której skarżący wnosi swe roszczenia w ciągu sześciu miesięcy od momentu podjęcia decyzji oddalającej jego wniosek o wznowienie postępowania, jest niedopuszczalna, ponieważ decyzja ta nie stanowi „decyzji ostatecznej” (Sapeyan p. Armenii, §23).

W przypadku wznowienia postępowania lub wzruszenia ostatecznej decyzji, bieg 6-miesięcznego terminu zostanie przerwany tylko odnośnie do tych kwestii wynikających z Konwencji, które były przedmiotem takiej weryfikacji lub wznowienia i  zostały zbadane przed nadzwyczajnym organem odwoławczym (tamże, § 24).

b) Moment rozpoczęcia biegu terminu

75. Termin sześciu miesięcy zaczyna swój bieg od dnia, w którym skarżący lub jego przedstawiciel znalazł się w posiadaniu wystarczającej wiedzy na temat ostatecznej decyzji podjętej na poziomie krajowym (Koç oraz Tosun Turcji (dec.)).

76. To do państwa powołującego się na niedotrzymanie 6-miesięcznego terminu należy ustalenie momentu, w którym skarżący uzyskał wiedzę na temat ostatecznej decyzji podjętej na poziomie krajowym (Ali Şahmo p. Turcji (dec.)).

c) Doręczenie orzeczenia

77. Doręczenie skarżącemu: jeśli skarżący jest z urzędu uprawniony do otrzymania kopii ostatecznej decyzji podjętej na poziomie krajowym, przedmiot i cel Art. 35 § 1 Konwencji zostają w najskuteczniejszy sposób spełnione poprzez rozpoczęcie obliczanie biegu 6- miesięcznego terminu od daty doręczenia odpisu takiego orzeczenia (Worm Austrii, § 33).

78. Doręczenie adwokatowi: termin sześciomiesięczny zaczyna swój bieg od dnia, w którym adwokat skarżącego uzyskał wiedzę na temat decyzji dotyczącej wyczerpania środków krajowych, bez względu na fakt, że skarżący zapoznał się z nią później (Çelik p. Turcji (dec.)).

d)        Brak doręczenia decyzji

79. W przypadku, gdy prawo krajowe nie przewiduje doręczenia orzeczenia, jako punkt wyjścia należy zastosować datę jego wydania, tj. moment, w którym strony z całą pewnością miały możliwość zapoznania się z jego treścią (Papachelas p. Grecji [GC], § 30).

80. Skarżący lub jego pełnomocnik procesowy muszą wykazać się należytą starannością w zakresie uzyskania z sekretariatu sądu odpisu orzeczenia (Mıtlık Ölmez i Yıldız Ölmez p. Turcji (dec.)).

e) Brak dostępnych środków prawnych

81. Jeżeli od samego początku jest oczywiste, że skarżący nie dysponuje skutecznym środkiem odwoławczym, termin sześciu miesięcy biegnie od dnia, w którym zdarzenie będące przedmiotem skargi miało miejsce lub od dnia, w którym skarżący  został bezpośrednio przez takie zdarzenie dotknięty lub uzyskał wiedzę na jego temat bądź jego negatywnych skutków (Dennis i inni p. Wielkiej Brytanii (dec.); Varnava i inni p. Turcji  [GC], § 157).

82. Jeżeli skarżący korzysta z pozornie istniejącego środka i dopiero później zyska wiedzę o okolicznościach powodujących jego nieskuteczność, za rozpoczęcie biegu 6-miesięcznego terminu można uznać moment, w którym skarżący uzyskał lub powinien był uzyskać wiedzę o istnieniu tych okoliczności (Varnava i inni p. Turcji [GC], § 158).

f) Obliczanie 6-miesięcznego terminu

83. Termin ten rozpoczyna swój bieg od dnia następującego po dacie publicznego ogłoszenia ostatecznego orzeczenia lub w dniu, w którym skarżący lub jego przedstawiciel został o tym poinformowany, a wygasa w ciągu sześciu miesięcy kalendarzowych po tym terminie, niezależnie od rzeczywistego czasu trwania tych miesięcy kalendarzowych (Otto p. Niemcom (dec.)). Zgodność z terminem sześciu miesięcy jest ustalana według kryteriów określonych w Konwencji, a nie w prawie wewnętrznym pozwanego kraju Benet Praha, spol. s r.o., p. Republice Czeskiej (dec.); Büyükdere i inni p. Turcji, § 10).

84. Trybunał może ustalić inny moment upływu 6-miesięcznego terminu, aniżeli wskazany przez pozwane państwo (Tahsinlpek p. Turcji (dec.)).

g) Sytuacja utrzymująca się

85. Pojęcie „sytuacji utrzymującej się” odnosi się do stanu rzeczy, polegającym na ciągłym podejmowaniu przez państwo lub w jego imieniu działań, których skarżący stają się ofiarami. Fakt, że zdarzenie z upływem czasu niesie ze sobą istotne konsekwencje nie oznacza, że mamy do czynienia z „sytuacją utrzymującą się” (Iordache p. Rumunii, 49).

86. W przypadku, gdy domniemane naruszenie stanowi sytuację utrzymującą się, w stosunku, do której nie istnieje środek krajowy, termin sześciu miesięcy rozpoczyna swój bieg w momencie ustąpienia takiej sytuacji (Ülke p. Turcji (dec.)). Dopóki sytuacja się utrzymuje, zasada sześciu miesięcy nie ma zastosowania (Iordache p. Rumunii, § 50). Zob. też Varnava i inni p. Turcji [GC], §§ 161 i nast.

3. Data wniesienia skargi

a) Pierwsze zawiadomienie

87. Zgodnie z ustaloną praktyką organów konwencyjnych oraz Regułą 47 § 5 Regulaminu Trybunału, za datę wniesienia skargi co do zasady uznaje się datę pierwszego pisma otrzymanego od skarżącego określającego – nawet pobieżnie – przedmiot skargi, pod warunkiem złożenia należycie wypełnionego formularza skargi w terminie wyznaczonym przez Trybunał (Kemevuako p. Holandii (dec.)).

88. Za datę złożenia skargi uznawana jest data stempla pocztowego przedstawiająca datę jej nadania, a nie data znajdująca się na potwierdzeniu wpływu skargi: Kipritci p. Turcji, § 18

Szczególne okoliczności mogące uzasadnić odmienne podejście: Bulinwar OOD i   Hrusanov Bułgarii, §§ 30 i nast.

b) Różnica pomiędzy datą sporządzenia a datą nadania

89. W przypadku braku wyjaśnienia dotyczącego dłuższego niż jeden dzień odstępu pomiędzy datą sporządzenia a datą nadania, za moment złożenia skargi będzie służyć ta druga data (Arslan p. Turcji (dec.); Ruicková p. Republice Czeskiej (dec.)).

Zasada ta ma również zastosowanie w przypadku gdy oryginalny formularz został wysłany w ciągu wymaganego okresu ośmiu tygodni: Kemevuako p. Holandii (dec.), § 24; a w przypadku nadania faksem: Otto p. Niemcom (dec.).

c) Nadanie faksem

90. Wysłanie formularza jedynie za pośrednictwem faksu bez złożenia w Trybunale oryginału skargi w wymaganym terminie jest niewystarczające: Kemevuako p. Holandii (dec.), §§ 22 i

d) Okres po pierwszym zawiadomieniu

91. Sprzeczne z duchem i celem zasady sześciu miesięcy byłoby, jeżeli jakiekolwiek pierwsze zawiadomienie mogłoby spowodować wszczęcie postępowania na mocy Konwencji, które następnie utknęłoby w miejscu na nieokreślony i nieograniczony czas. Skarżący muszą więc dochodzić swych roszczeń w rozsądnym czasie po każdym wstępnym nawiązaniu kontaktu ( p. Wielkiej Brytanii (dec.). Niedotrzymanie okresu ośmiu tygodni (zob. Reguła 47 § 5 Regulaminu Trybunału i par. 4 Procedury Wyboru Trybu Postępowania w sprawie Wszczęcia Postępowania) będzie skutkować uznaniem przez Trybunał daty złożenia wypełnionego formularza za datę wniesienia skargi: Kemevuako p. Holandii (dec.), §§ 22-24.

e) Charakterystyka skargi

92. Skargę charakteryzuje określony w niej stan faktyczny, a nie tylko podstawy prawne lub przytaczane argumenty (Scoppola p. Włochom (nr 2) [GC], § 54).

f) Kolejne skargi

93. W odniesieniu do zarzutów nieujętych we wstępnej skardze bieg 6-miesięcznego terminu nie zostanie przerwany do dnia pierwszego wstępnego wniesienia skargi do organu konwencyjnego (Allan p. Wielkiej Brytanii (dec.)).

94. Zarzuty składane po upływie 6-miesięcznego terminu mogą być rozpatrywane, wyłącznie jeśli dotyczą szczególnych aspektów wstępnej skargi złożonych w terminie (Parafia grecko-katolicka Sâmbăta Bihor p. Rumunii (dec.)).

95. Sam fakt, że skarżący powołał się w swej skardze na Art. 6 Konwencji nie jest wystarczający do wniesienia jakichkolwiek kolejnych zarzutów na podstawie tego przepisu, gdy początkowo nie wskazano faktycznej podstawy skargi i charakteru zarzucanego naruszenia (Allan p. Wielkiej Brytanii (dec.); Adam i inni p. Niemcom (dec.)).

96. Udostępnienie dokumentów dotyczących postępowania krajowego nie jest wystarczające dla celów wniesienia dalszych skarg w odniesieniu to tego postępowania. Wskazanie rodzaju domniemanego naruszenia Konwencji, choćby w sposób ogólny, jest wymagane dla celów wniesienia kolejnych zarzutów, a tym samym przerwania biegu 6- miesięcznego (Božinovski p. „Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii” (dec.)).

4. Przykłady

a) Zastosowanie ograniczeń czasowych do obowiązku proceduralnego zgodnie z Art. 2 Konwencji

97. W przypadku śmierci krewni skarżącego są zobowiązani do podjęcia kroków w celu monitorowania postępów śledztwa lub jego braku oraz do wniesienia swych skarg niezwłocznie po uzyskaniu lub zaistnieniu możliwości uzyskania wiedzy o braku wszczęcia jakiegokolwiek skutecznego śledztwa (Varnava i inni p. Turcji [GC], §§ 158 i 162).

98. W przypadku zaginięcia niezbędne jest, aby członkowie rodziny zaginionego nie zwlekali nadmiernie z wniesieniem do Trybunału skargi w sprawie nieskuteczności lub braku śledztwa. W przypadku zaginięcia skarżący nie mogą czekać w nieskończoność ze zwróceniem się do Strasburga. Muszą oni wykazać się pewną starannością i inicjatywą oraz wnieść swoje skargi bez zbędnej zwłoki (, § 165, a w przypadku zwłoki §§ 162-66).

b) Warunki zastosowania zasady 6-miesięcznego terminu w przypadku kilku okresów zatrzymania zgodnie z Art. 5 § 3 Konwencji

99. Kilka kolejnych okresów tymczasowego aresztowania należy traktować jako całość, a termin sześciu miesięcy powinien rozpocząć swój bieg od zakończenia ostatniego okresu tymczasowego aresztowania (Solmaz p. Turcji, § 36).

C. Skarga anonimowa

Artykuł 35 § 2 (a) – Warunki dopuszczalności

 Trybunał nie rozpatruje żadnej skargi wniesionej w trybie artykułu 34, która:  jest anonimowa…

1. Skarga anonimowa

100. Skarga wniesiona do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka jest uważana za anonimową, jeśli akta sprawy nie zawierają żadnego elementu umożliwiającego Trybunałowi identyfikację skarżącego: „Blondje” p. Holandii (dec.). Żaden ze złożonych formularzy lub dokumentów nie zawiera wzmianki o nazwisku, a jedynie odniesienie i pseudonimy, a pełnomocnictwo jest podpisane znakiem „X”: tożsamość skarżącego nie została

101. Skarga wniesiona przez stowarzyszenie w imieniu niezidentyfikowanych osób, gdzie stowarzyszenie nie podaje się za ofiarę, lecz skarży się na naruszenie prawa do poszanowania życia prywatnego w imieniu niezidentyfikowanych osób, które w ten sposób stają się skarżącymi reprezentowanymi przez takie stowarzyszenie, została uznana za anonimową: Federacja Francuskich Związków Zawodowych Pracowników Opieki Medycznej i Krajowa Federacja Pielęgniarek p. Francji (dec.).

2. Skarga nie-anonimowa

102. Niepodpisana skarga zawierająca wszystkie dane osobowe wystarczające, aby wyeliminować wszelkie wątpliwości co do tożsamości skarżącego, po złożeniu której prowadzono korespondencję podpisaną przez przedstawiciela skarżącego, nie jest anonimowa: Kuznetsova p. Rosji (dec.).

103. Skarga wniesiona pod nazwiskiem fikcyjnym: osoby używające pseudonimów, które wyjaśniły Trybunałowi, że w kontekście konfliktu zbrojnego są zobowiązane do nieujawniania swoich prawdziwych nazwisk w celu ochrony członków ich rodzin i przyjaciół. Stwierdzając, że „za taktyką ukrywania ze zrozumiałych względów prawdziwej tożsamości kryją się prawdziwi ludzie, których można zidentyfikować na podstawie licznych wskazówek, innych niż ich nazwiska…” oraz „istnieje wystarczająco bliski związek między skarżącymi a przedmiotowymi zdarzeniami”, Trybunał nie uznał skargi za anonimową: Shamayev i inni p. Gruzji i Rosji (dec.). Zob. też Shamayev i inni p. Gruzji i Rosji, 275.

104. Skarga wniesiona przez organ kościelny lub stowarzyszenie o charakterze religijno- filozoficznym, w ramach której tożsamość ich członków nie została ujawniona, nie zostanie odrzucona jako anonimowa (Art. 9, 10 i 11 Konwencji): Omkarananda i Divine Light Zentrum p. Szwajcarii (dec.).

D. Skarga bezprzedmiotowa

Artykuł 35 § 2 (b) – Warunki dopuszczalności

Trybunał nie rozpatruje żadnej skargi wniesionej w trybie artykułu 34, która:

(b) jest co do istoty identyczna ze sprawą już rozpatrzoną przez Trybunał…

105. Skarga jest uznawana, „co do zasady za identyczną”, jeśli strony, zarzuty i fakty są identyczne: Pauger p. Austrii (dec.); Verein gegen Tierfabriken Schweiz (VgT) p. Szwajcarii (nr 2) [GC], §

W takim przypadku skarga zostanie uznana za niedopuszczalną.

1. Skargi identyczne

106. Skargi dotyczące tego samego przedmiotu, ale wniesione łacznie przez osoby prywatne i organizacje, która złożyła zawiadomienie do Komitetu Praw Człowieka ONZ, nie mogą być uznane za składane przez tych samych skarżących: Folgerø i inni p. Norwegii (dec.), podobnie jak zawiadomienie do Urzędu Wysokiego Komisarza ds. Praw Człowieka ONZ złożone przez organizację pozarządową, a nie skarżących: Celniku p. Grecji,§ 36-41. To samo dotyczy skarg skierowanych do Grupy Roboczej ds. Arbitralnych Zatrzymań przez organizacje pozarządowe i wniosków złożonych przez skarżących: Illiu i inni p. Belgii (dec.)

107. Międzypaństwowa skarga złożona przez rząd nie pozbawia poszczególnych skarżących możliwości wniesienia lub dochodzenia ich własnych roszczeń: Varnava i inni p. Turcji [GC], § 118.

2. Skargi identyczne

108. Pojęcie skargi jest definiowane jako cel lub podstawa prawna roszczenia. Charakteryzuje ją określony w niej stan faktyczny, a nie tylko podstawy prawne lub przytaczane argumenty: Guerra i inni p. Włochom, § 44, Scoppola p. Włochom (nr 2) [GC], §54, Previti p. Włochom (dec.), § 293.

109. Analiza Trybunału jest prowadzona indywidualnie w stosunku do każdej skargi. Jedynie skargi, które są zasadniczo takie same, jak i te rozpoznane w związku z inną skargą, będą odrzucane na podstawie 35 § 2: Dinc p. Turcji (dec.).

110. Jeżeli skarżący powtarza zarzuty, które zostały już przez niego podniesione we wcześniejszej skardze, skarga zostanie uznana za  niedopuszczalną:  X p.  Niemcom  (dec.) (nr 1860/63); Duclos p. Francji (dec.); Clinique Mozart Sarl p. Francji (dec.); Rupa p. Rumunii (dec.), § 52; i Coscodar p. Rumunii (dec.), § 27

111. Choć skarga dotyczyła innego mieszkania i innego najemcy w ramach tego samego bloku, nowa skarga podnosząca zasadniczo takie same kwestie, jak ta wcześniej uznana za niedopuszczalną, wniesiona przez tego samego skarżącego, i powtarzająca wcześniej sformułowane zarzuty bez przedstawienia nowych dowodów, jest co do istoty taka sama, jak skarga początkowa, a zatem niedopuszczalna: X p. Niemcom (dec.).

112. Poniżej przedstawiono przykłady skarg, które nie są co do istoty takie same:

  • spór dotyczący warunków zatrzymania skarżącego w policyjnej izbie zatrzymań nie jest taki sam, jak spór dotyczący jego skazania przez Sąd Bezpieczeństwa Narodowego lub spór dotyczący przepadku mandatu parlamentarnego po rozwiązaniu partii, której skarżący byli członkami: Sadak p. Turcji, §§ 32-33;
  • spór dotyczący warunków zatrzymania skarżącego w areszcie policyjnym i jego skazania przez Sąd Bezpieczeństwa Narodowego nie jest taki sam, jak spór dotyczący przepadku mandatu parlamentarnego: Yurttas p. Turcji, §§ 36-37.

113. Trybunał decyduje o charakterystyce prawnej stanu faktycznego i nie jest związany charakterystyką podaną przez skarżącego lub rząd. W związku z tym skarga złożona w celu ponownego rozpatrzenia faktów, które stanowiły podstawę innej skargi na mocy innych postanowień Konwencji, dotyczy tej samej skargi i dlatego musi zostać odrzucona jako niedopuszczalna: Previti p. Włochom (dec.), §§ 293-94.

3. Identyczne fakty

114. Fakt, że skarga jest identyczna z inną skargą sam w sobie nie wyklucza uznania skargi za dopuszczalną, jeżeli przedstawia ona nowe informacje

115. Jeśli skarżący przedłoży nowe informacje, skarga nie będzie zasadniczo taka sama, jak poprzednia: Chappex p. Szwajcarii (dec.); Patera p. Republice Czeskiej (dec.) (skargi dotyczące domniemanego stanu faktycznego podniesione przed innym organem międzynarodowym są niedopuszczalne, ale pojawiające się nowe informacje dotyczące stanu faktycznego są dopuszczalne).

116. W przeciwnym przypadku skarga zostanie uznana za niedopuszczalną: Hokkanen p. Finlandii (dec.); Adesina p. Francji (dec.); Bernardet p. Francji (dec.); Gennari p. Włochom (dec.); Manuel p. Portugalii (dec.).

E. Skarga wniesiona do innej instytucji międzynarodowej

Artykuł 35 § 2 (b) – Warunki dopuszczalności

Trybunał nie rozpatruje żadnej skargi wniesionej w trybie artykułu 34, która:

(b) jest co do istoty identyczna ze sprawą już rozpatrzoną przez Trybunał lub ze sprawą, która została poddana innej międzynarodowej procedurze dochodzenia lub rozstrzygnięcia, i jeśli skarga nie  zawiera nowych, istotnych informacji.

117. Celem tego przepisu jest unikanie powielania się międzynarodowych postępowań w odniesieniu do tych samych spraw.

118. Warunki dopuszczalności przewidziane w niniejszym ustępie muszą występować łącznie:

  • skarga nie może być co do istoty taka sama, jak inna skarga, to jest okoliczności faktyczne, strony i przedmiot skargi nie mogą być identyczne (zob. punkt I.D dotyczący skarg bezprzedmiotowych) oraz
  • skarga nie mogła być wcześniej wniesiona do innego międzynarodowego postępowania wyjaśniającego lub ugodowego

119, Jeżeli na podstawie istnienia decyzji co do meritum w czasie badania przez niego sprawy a Trybunał uzna, że warunki określone w Art. 35 § 2 (b) Konwnecji zostały  spełnione, to skarga, która została już rozpatrzona przez inny organ międzynarodowy, musi zostać uznana za niedopuszczalną.

120. Aby Art. 35 § 2 (b) Konwnecji miał zastosowanie, dana sprawa musi mieć cechy umożliwiające uznanie jej za skargę indywidualną w rozumieniu Art. 34 Konwencji.

1. Pojęcie postępowania

a) Postępowanie musi mieć charakter publiczny

121. Komisja Praw Człowieka Unii Międzyparlamentarnej, która jest stowarzyszeniem prywatnym, to organizacja pozarządowa, natomiast Art. 27 Konwencji (obecnie Art. 35 § 2) odnosi się do instytucji i procedur międzyrządowych (Lukanov p. Bułgarii (dec.)).

b) Postępowanie musi mieć charakter międzynarodowy

122. Izba Praw Człowieka Bośni i Hercegowiny nie jest instytucją międzynarodową, pomimo faktu, że została ona powołana na mocy traktatu międzynarodowego oraz faktu, że kilku z jej członków pochodzi z różnych krajów: Jeličić p. Bośni i Hercegowinie (dec.).

a) Postępowanie musi być niezależne

123. Ma to miejsce w przypadku Grupy Roboczej ONZ ds. Arbitralnych Zatrzymań, ponieważ składa się ona z niezależnych, wybitnych ekspertów specjalizujących się w  dziedzinie praw człowieka: Peraldi p. Francji (dec.).

124. Jednakże „procedura 1503” Komitetu Praw Człowieka ONZ stanowi w istocie organ międzyrządowy złożony z przedstawicieli państw członkowskich. Nie stanowi ona „innej międzynarodowej procedury dochodzeniowej”: Mikolenko p. Estonii (dec.).

a) Postępowanie musi mieć charakter sądowy

125. Skarga musi zostać wniesiona do organu sądowego lub quasi-sądowego: Zagaria p. Włochom (dec.).

126. Europejski Komitet ds. Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poniżającemu Traktowaniu albo Karaniu (CPT), którego rola ma charakter prewencyjny, nie jest takim organem. Informacje zebrane przez CPT mają charakter poufny. Osoby nie mają prawa do uczestniczenia w postępowaniu lub uzyskiwania informacji na temat zaleceń przyjętych przez komitet, chyba że zostaną one upublicznione: Zagaria p. Włochom (dec.).; Annunziata p. Włochom (dec.); Genovese p. Włochom (dec.); i Stolder p. Włochom, §§ 16-19).

2. Gwarancje proceduralne

a) Postępowanie sporne

127. Osoby składające zawiadomienia w ramach procedury 1503 przed Wysokim Komisarzem Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka nie mogą uczestniczyć w postępowaniu, które jest poufne. Nie są one informowane o środkach, które mogą zostać podjęte przez Organizację Narodów Zjednoczonych, chyba że zostają one podane do wiadomości publicznej. Procedura ta nie może być w związku z tym uznana za skargę indywidualną w rozumieniu Art. 34: Celniku p. Grecji, § 39-41.

b) Wymogi nałożone na organ sądowy

128. Decyzje podjęte w ramach omawianej procedury muszą zostać uzasadnione, przekazane stronom i podane do wiadomości publicznej: Peraldi p. Francji (dec.).

3. Rola organu

129. Instytucja pełniąca rolę prewencyjną nie może być uznana za międzynarodową: Zagaria p. Włochom (dec.); De Pace p. Włochom; or Gallo p. Włochom (dec.) (w sprawie CPT). Ponadto informacje zebrane przez ten organ są poufne; osoby nie mają prawa do udziału w postępowaniu lub uzyskiwania informacji o zaleceniach wydanych przez tę instytucję, chyba że zostaną one podane do wiadomości publicznej.

To samo odnosi się do organu, który bada sytuację ogólną (Mikolenko p. Estonii (dec.)) lub do specjalnego sprawozdawcy wyznaczonego w celu sporządzenia raportu na temat praw osób zatrzymanych (Yagmurdereli p. Turcji (dec.)).

130. Wniesienie skargi przez osobę do Komisji Europejskiej przeciwko ustawodawstwu lub praktyce dotyczącycej państwa członkowskiego nie stanowi międzynarodowej procedury dochodzenia lub rozstrzygnięcia. Daje to Komisji możliwość wszczęcia „postępowania w sprawie naruszenia” lub „postępowania poprzedzającego wniesienie skargi” – których jedynym celem jest zapewnienie dobrowolnego przestrzegania przez państwa członkowskie wymogów prawa Unii Europejskiej, lub skargi o naruszenie prawa wspólnotowego, – których wynik nie ma na celu rozstrzygania indywidualnych sytuacji. Skargi o tym charakterze nie mogą być traktowane jako analogiczne do skargi indywidualnej na podstawie Art. 34 Konwencji, zarówno z procesowego punktu widzenia jak i jej potencjalnych skutków. W związku z tym procedura Komisji nie może być opisana jako „międzynarodowe dochodzenie lub rozstrzygnięcie” (Karoussiotis p. Portugalii, §§ 62-77).

a) Postępowanie musi zapewniać możliwość określenia odpowiedzialności

131. Nie dotyczy to:

Komitetu Osób Zaginionych na Cyprze, ponieważ Turcja nie jest stroną postępowań prowadzonych przed Komitetem i nie może on przypisywać odpowiedzialności za śmierć jakichkolwiek osób zaginionych: Varnava i inni p. Turcji (dec.);

Grupy Roboczej Komisji Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Przymusowych lub Wymuszonych Zaginięć, ponieważ nie może ona przypisywać odpowiedzialności za śmierć jakichkolwiek osób zaginionych lub dokonywać ustaleń co do ich przyczyny: Malsagova i inni p. Rosji (dec.).

132. Jednak Grupa Robocza ds. Arbitralnych Zatrzymań może zostać uznana za międzynarodowy organ dochodzeniowy, gdyż może wydawać zalecenia umożliwiające przypisanie odpowiedzialności państwowej w odniesieniu do przypadków arbitralnych zatrzymań,: Peraldi p. Francji (dec.).

b) Postępowanie musi mieć na celu położenie kresu naruszeniom

133. Celem zaleceń Grupy Roboczej ds. Arbitralnych Zatrzymań, które są przesyłane rządom, jest położenie kresu sytuacjom będącym przedmiotem skargi: Peraldi p. Francji (dec.); Illiu i inni p. Belgii (dec.).

134. Ofiary naruszenia muszą być w stanie uzyskać zadośćuczynienie. Nie dotyczy to Komisji Praw Człowieka ONZ (Mikolenko p. Estonii (dec.)) lub Grupy Roboczej ds. Przymusowych lub Wymuszonych Zaginięć (Malsagova i inni p. Rosji (dec.)).

c) Skuteczność postępowania

135. Decyzja musi zostać podana do wiadomości publicznej: przed CPT, jednostki nie mają prawa uzyskiwania informacji na temat przyjętych zaleceń, chyba że zostaną one podane do wiadomości publicznej: Zagaria Włochom (dec.) oraz De Pace p. Włochom.

136. Zgodnie z procedurą prowadzoną przed Grupą Roboczą ONZ ds. Arbitralnych Zatrzymań, opinie wraz z zaleceniami przesłane do zainteresowanego rządu mogą zostać załączone do rocznego sprawozdania przedstawianego Komisji Praw Człowieka, która może następnie wydać zalecenia dla Zgromadzenia Ogólnego Organizacji Narodów Zjednoczonych; ze względu na swe potencjalne skutki procedura ta może być uważana za skargę indywidualną: Peraldi p. Francji (dec.).

137. Następujące organy są zatem uznawane za „inne organy międzynarodowe”:

F. Nadużycie prawa do skargi

Artykuł 35 § 3 (a) – Warunki dopuszczalności 

Trybunał uznaje za niedopuszczalną każdą skargę indywidualną wniesioną w trybie Artykułu 34, jeśli uważa, że:

(a) skarga nie daje się pogodzić z postanowieniami niniejszej Konwencji lub jej protokołów, jest w sposób oczywisty nieuzasadniona lub stanowi nadużycie prawdo skargi…

1. Ogólne definicje

138. Pojęcie „nadużycia” w rozumieniu Art. 35 § 3 (a) musi być rozumiane w swym znaczeniu podstawowym zgodnie z ogólną teorią prawa, a mianowicie, jako przynoszące szkodę korzystanie z prawa w celach innych niż te, którym ma ono służyć. W związku z tym, każde zachowanie skarżącego, które w sposób oczywisty stoi w sprzeczności z celem prawa do złożenia skargi indywidualnej przewidzianym w Konwencji i utrudnia prawidłowe funkcjonowanie Trybunału lub prawidłowe prowadzenie postępowań przed Trybunałem, stanowi nadużycie prawa do skargi (Miroļubovs i inni p. Łotwie, §§ 62 i 65).

139. Z technicznego punktu widzenia z treści Art. 35 §3 (a) Konwencji w sposób oczywisty wynika, że złożona skarga stanowiąca nadużycie prawa do skargi musi raczej zostać uznana za niedopuszczalną, aniżeli skreślona z listy spraw. W rzeczywistości Trybunał podkreślił, że odrzucenie skargi ze względu na nadużycie prawa do skargi stanowi środek wyjątkowy (Miroļubovs i inni p. Łotwie, § 62). Sprawy, odnośnie do których Trybunał stwierdził nadużycie prawa do skargi, można podzielić na pięć głównych kategorii: informacje wprowadzające w błąd; stosowanie obraźliwego języka; naruszenie obowiązku zachowania poufności w ramach polubownego postępowania rozstrzygania sporów; skarga wniesiona w złej woli lub pozbawiona rzeczywistego celu; oraz wszelkie inne sprawy, które nie mogą być wymienione w sposób wyczerpujący.

2. Wprowadzanie Trybunału w błąd

140. Skarga stanowi nadużycie prawa do skargi, jeśli została w sposób świadomy oparta na nieprawdziwych faktach w celu oszukania Trybunału (Varbanov p. Bułgarii, § 36). Najpoważniejszym i najbardziej rażącym przykładem takiego nadużycia prawa do skargi jest, po pierwsze złożenie skargi posługując się fałszywymi dokumentami tożsamości (Drijfhout p. Holandii (dec.), §§ 27-29), a po drugie fałszowanie dokumentów przesłanych do Trybunału (Jian p. Rumunii (dec.); Bagheri i Maliki p. Holandii (dec.) oraz Poznanski i inni p. Niemcom (dec.)). Ten rodzaj nadużycia może również wynikać z zaniechania, kiedy to skarżący na wstępie nie poinformuje Trybunału o czynniku istotnym dla rozpatrzenia  sprawy (Al-Nashif Bułgarii, § 89, oraz Kerechashvili p. Gruzji (dec.)). Podobnie, jeśli nowe, istotne zdarzenia wystąpią w trakcie postępowania prowadzonego przez Trybunał i jeśli skarżący – mimo wyraźnego obowiązku ciążącego na nim na mocy Regulaminu – nie ujawni tych informacji Trybunałowi, tym samym uniemożliwiając mu wydanie wyroku na podstawie znajomości wszystkich faktów, skarga może zostać odrzucona, jako nadużycie prawa do skargi (Hadrabová i inni p. Republice Czeskiej (dec.) oraz Predescu p. Rumunii, §§ 25-27).

141. Istnienie zamiaru wprowadzenia Trybunału w błąd musi być zawsze ustalone z dostateczną pewnością (Melnik p. Ukrainie,§ 58-60, oraz Nold p. Niemcom, § 87) Miszczyński p. Polsce (dec.).

3. Obraźliwy język

142. Nadużyciem prawa do skargi jest sytuacja, w której skarżący w korespondencji prowadzonej z Trybunałem stosuje szczególnie dokuczliwy, obraźliwy, pełen gróźb lub prowokujący język – zarówno przeciwko pozwanemu rządowi, jego pełnomocnikowi, władzom pozwanego państwa, jak i samemu Trybunałowi, jego sędziom, Kancelarii lub jej pracownikom (Řehák p. Republice Czeskiej (dec.); Duringer i Grunge p. Francji (dec.), oraz Stamoulakatos p. Wielkiej Brytanii (dec.)).

143. Aby język stosowany przez skarżącego został uznany za obraźliwy nie wystarczy, by miał on jedynie uszczypliwy, polemiczny lub sarkastyczny charakter; musi on wykraczać poza „granice zwykłej, uprzejmej i uzasadnionej krytyki” (Di Salvo p. Włochom (dec.); przykład przeciwny zob. Aleksanyan p. Rosji,§ 116-18). Jeżeli w toku postępowania skarżący zaprzestanie stosowania obraźliwych uwag w wyniku wystosowania przez Trybunał formalnego ostrzeżenia, wyraźnie je wycofa lub, co korzystniejsze, zaoferuje przeprosiny, skarga nie zostanie odrzucona ze względu na nadużycie prawa do skargi (Chernitsyn p. Rosji, § 25-28).

4. Naruszenie zasady poufności procedury polubownego rozstrzygania sporów

144. Umyślne naruszenie przez skarżącego obowiązku zachowania poufności w ramach negocjacji polubownych nałożonego na strony na mocy 39 § 2 Konwencji i Reguła 62 § 2 Regulaminu Trybunału może zostać uznane za nadużycie prawa do skargi i skutkować jej odrzuceniem (Miroļubovs i inni p. Łotwie, § 66; Hadrabová i inni p. Republice Czeskiej (dec.) oraz Popov p. Mołdawii, § 48).

145. W celu ustalenia, czy skarżący naruszył obowiązek zachowania poufności, należy określić granice tego obowiązku. Musi on być zawsze interpretowany w świetle jego celów ogólnych, czyli usprawnienia procesu polubownego rozwiązania sporu poprzez ochronę stron i Trybunału przed ewentualnymi naciskami. W związku z powyższym, podczas gdy przekazanie osobom trzecim treści dokumentów odnoszących się do polubownego rozwiązania sporu może stanowić w teorii nadużycie prawa do skargi w rozumieniu 35 § 3 (a) Konwencji, nie oznacza to, że nie istnieje absolutny i bezwarunkowy zakaz ujawniania dokumentów i mówienia o nich osobom trzecim. Tak szeroka i rygorystyczna interpretacja mogłoby spowodować podważenie ochrony uzasadnionych interesów skarżącego – na przykład, gdy skarżący uzyskuje jednorazową poradę w sprawie, w której ma prawo do reprezentacji przed Trybunałem. Co więcej, monitorowanie przez Trybunał przestrzegania tego zakazu byłoby zbyt trudne, o ile w ogóle możliwe. Art. 38  § 2  Konwencji  oraz  Reguła 62 § 2 Regulaminu Trybunału zakazuje stronom upubliczniania przedmiotowych informacji, na przykład za pośrednictwem mediów, w korespondencji, która może zostać odczytana przez wiele osób lub w jakikolwiek inny sposób (Miroļubovs i inni p. Łotwie, §68). Jest to zatem ten rodzaj działania o wysokim stopniu doniosłości, w którym uzasadnione jest stwierdzenie nadużycia prawa do skargi.

146. Aby ujawnienie poufnych informacji zostało uznane za nadużycie prawa do skargi, musi ono być Bezpośrednia odpowiedzialność skarżącego za ujawnienie musi zawsze zostać ustalona z dostateczną pewnością, samo podejrzenie nie wystarczy (Miroļubovs i inni p. Łotwie, § 66 in fine). Konkretne przykłady zastosowania tej zasady zob. na przykład sprawa, w której odrzucono skargę, Hadrabová i inni p. Republice Czeskiej (dec.), gdzie skarżący w sposób wyraźny cytowali propozycje przestawione w ramach procedury polubownego rozstrzygnięcia sporu sformułowane przez Sekretariat Trybunału w korespondencji z Ministerstwem Sprawiedliwości ich kraju, co doprowadziło do odrzucenia ich skargi  w  związku  z  nadużyciem  prawa  do  skargi;  np.  sytuacja  uznania  skargi za niedopuszczalną, zob. Miroļubovs i inni p. Łotwie, w której nie stwierdzono z pewnością, że wszyscy trzej skarżący byli odpowiedzialni za ujawnianie poufnych informacji, w wyniku czego Trybunał odrzucił wstępny sprzeciw rządu.

5. Skarga oczywiście nieprawdziwa lub pozbawiona rzeczywistego celu

147. Skarżący dopuszcza się nadużycia prawa do skargi, jeśli wielokrotnie składa do Trybunału nieprawdziwe i oczywiście bezzasadne skargi podobne do skarg złożonych w przeszłości, które już zostały uznane za niedopuszczalne ( p. Wielkiej Brytanii (dec.) oraz Philis p. Grecji (dec.)).

148. Trybunał może również stwierdzić, iż doszło do nadużycia prawa do skargi w przypadku, gdy skarga w sposób oczywisty jest pozbawiona jakiegokolwiek rzeczywistego celu lub dotyczy drobnej sumy pieniędzy. W sprawie Bock p. Niemcom (dec.) skarżący złożył zażalenie na długość postępowania cywilnego, które wszczął w celu uzyskania zwrotu kosztu suplementu diety przepisanego przez lekarza, tj. 7,99 euro. Trybunał stwierdził, że jest zalewany bardzo dużą liczbą skarg podnoszących poważne problemy w zakresie praw człowieka oraz, że istnieje dysproporcja między trywialnością okoliczności sprawy a korzystaniem z systemu ochrony ustanowionego przez Konwencję, zważywszy na niska wartość przedmiotowej kwoty (również w porównaniu z wynagrodzeniem skarżącego) oraz na fakt, że postępowanie nie dotyczyło produktu farmaceutycznego, a suplementu diety. Wskazano także, że takie działania przyczyniły się do przeciążenia sądów na poziomie krajowym, a tym samym stanowią jedną z przyczyn przewlekłości prowadzonych postępowań. Skarga została odrzucona jako nadużycie prawa do skargi. Od momentu wejścia w życie Protokołu nr 14 do Konwnecji w dniu 1 czerwca 2010 r., tego rodzaju skargi są szybciej rozpatrywane zgodnie z Artykułem 35 § 3 (b) Konwencji (brak znaczącego uszczerbku).

6. Inne przypadki

149. Bywa, że orzeczenia Trybunału oraz toczące się przed nim sprawy są w Państwach- Stronach wykorzystywane do celów politycznych na poziomie krajowym. Skarga motywowana chęcią zyskania rozgłosu lub dla celów propagandowych nie stanowi nadużycia prawa do skargi, (McFeeley i inni p. Wielkiej Brytanii (dec.), a także Khadzhialiyev i inni p. Rosji, § 66-67). Jednak nadużycie może mieć miejsce, jeżeli skarżący, kierując się interesami politycznymi, udziela wywiadów w prasie i telewizji, w których wykazuje nieodpowiedzialne i niepoważne podejście do postępowania toczącego się przed Trybunałem (Gruzińska Partia Pracy p. Gruzji).

7. Stanowisko Rządu

150. Jeśli pozwany rząd uważa, że skarżący nadużył prawa do skargi, musi odpowiednio poinformować o tym Trybunał i zwrócić jego uwagę na istotne informacje będące w jego posiadaniu, tak aby umożliwić Trybunałowi wyciągnięcie odpowiednich wniosków. To do samego Trybunału, a nie do pozwanego rządu, należy monitorowanie zgodności z proceduralnymi zobowiązaniami nałożonymi na skarżącego przez Konwencję i jego Regulamin. Jednak groźby ze strony rządu i jego organów dotyczące wszczęcia postępowania karnego lub dyscyplinarnego przeciwko skarżącemu w związku z domniemanym naruszeniem jego obowiązków proceduralnych przed Trybunałem może stanowić problem w rozumieniu Art. 34 in fine Konwencji, który zakazuje jakiejkolwiek ingerencji w skuteczne wykonanie prawa do wniesienia skargi indywidualnej (Miroļubovs i inni p. Łotwie, §70

II. PODSTAWY NIEDOPUSZCZALNOŚCI ODNOSZĄCE SIĘ DO WŁAŚCIWOŚCI TRYBUNAŁU

 A. Niedopuszczalność ratione personae

Artykuł 35 § 3 (a) – Warunki dopuszczalności

Trybunał uznaje za niedopuszczalną każdą skargę indywidualną wniesioną w trybie Artykułu 34, jeśli uważa, że:

(a) skarga nie daje się pogodzić z postanowieniami niniejszej Konwencji lub jej protokołów…

 Artykuł 32 – Jurysdykcja Trybunału

 Trybunał jest właściwy do rozpoznania wszystkich spraw dotyczących interpretacji i stosowania Konwencji i jej protokołów, które zostaną mu przedłożone na podstawie Artykułów 33, 34 i

Spór dotyczący właściwości Trybunału rozstrzyga sam Trybunał

1. Zasady

151. Dopuszczalność ratione personae wymaga, by rzekome naruszenie Konwencji zostało popełnione przez Państwo-Stronę lub mogło mu zostać w jakiś inny sposób

152. Nawet jeżeli pozwane państwo nie zgłosiło żadnych zastrzeżeń co do właściwości Trybunału ratione personae, kwestia ta wymaga rozpatrzenia przez Trybunał z urzędu (Sejdić i Finci Bośni i Hercegowinie [GC], § 27).

153. Prawa podstawowe chronione przez międzynarodowe traktaty dotyczące praw człowieka powinny zostać zapewnione osobom zamieszkującym terytorium danego Państwa- Strony, bez względu na jego późniejszy rozpad lub sukcesję (Bijelić p. Czarnogórze i  Serbii, § 69).

154. Spółka państwowa musi być wystarczająco niezależna pod względem instytucjonalnym i operacyjnym od państwa, aby można było zwolnić ją z odpowiedzialności na podstawie Konwencji z tytułu jej działań i zaniechań (Mykhaylenky i inni Ukrainie, § 43-45; Cooperativa Agricola Slobozia-Hanesei p. Mołdawii, § 19).

155. Skargi zostaną uznane za niedopuszczalne ratione personae z Konwencją z następujących powodów:

  • jeśli skarga została wniesiona przeciwko państwu, które nie ratyfikowało Konwencji (S Niemcom) (dec.) lub bezpośrednio przeciwko organizacji międzynarodowej, która nie przystąpiła do Konwencji (Stephens p. Cyprowi, Turcji i ONZ (dec.), ostatni paragraf);

2. Jurysdykcja

156. Stwierdzenie braku jurysdykcji ratione loci nie zwalnia Trybunału z obowiązku zbadania, czy skarżący podlegają jurysdykcji jednego lub większej liczby Państw-Stron w rozumieniu Art. 1 Konwencji (Drozd i Janousek p. Francji i Hiszpanii, 90). Dlatego też zastrzeżenia odnoszące się do faktu, że skarżący nie podlega jurysdykcji pozwanego państwa będą częściej podnoszone niż zarzuty dotyczące tego, że skarga jest niedopuszczalna ratione personae (zob. argumenty pozwanych rządów w  sprawie  Banković  i  inni  p.  Belgii  oraz 16 innym Państwom-Stronom (dec.) [GC], § 35; Ilaşcu i inni p. Mołdawii i Rosji [GC], § 300; Weber i Saravia p. Niemcom (dec.)).

157. Zgodność ratione personae z Konwencją wymaga dodatkowo możliwości przypisania naruszenia Państwu – Stronie (Gentilhomme, Schaff-Benhadji i Zerouki p. Francji, 20). Jednak sprawy rozpatrywane w ostatnim czasie dotyczyły kwestii przyczynowości/odpowiedzialności bez odnoszenia się wprost do zgodności ratione personae (Assanidze p. Gruzji [GC], §§ 144 i nast.; Hussein p. Albanii oraz 20 innym Państwami-  Stronami (dec.); Isaak i inni p. Turcji (dec.); Sterns p. Malcie (nr 1), § 45).

3. Odpowiedzialność i przyczynowość

158. Państwa mogą zostać pociągnięte do odpowiedzialności za działania podejmowane przez swoje władze, czy to w obrębie ich granic państwowych czy też poza nimi, jeśli wywołują one skutki poza ich własnym terytorium (zob. Drozd i Janousek p. Francji i Hiszpanii, § 91; Soering p. Wielkiej Brytanii,§ 86 i 91; Loizidou p. Turcji, § 62). Ma to jednak miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach (Ilaşcu i inni p. Mołdawii i Rosji [GC]; Banković i inni p. Belgii i 16 innym Państwom-Stronom (dec.) [GC]), a mianowicie, jeśli Państwo Strona sprawuje skuteczną kontrolę na danym terytorium lub co najmniej może wywierać na nie decydujący wpływ (Ilaşcu i inni p. Mołdawii i Rosji [GC], §§ 314, 382 i 392, Medvedyev i inni p. Francji [GC], §§ 63-64, oraz w odniesieniu do pojęcia „ogólnej kontroli”, Ilaşcu i inni p. Mołdawii i Rosji [GC], §§ 315-316; Banković i inni p. Belgii i        16 innym Państwom-Stronom (dec.) [GC], §§ 67 i nast., a także §§ 79-82; Cypr p. Turcji [GC], §§ 75-81; Loizidou p. Turcji, § 52; Markovic i inni p. Włochom [GC], § 54).

159. Państwo może zostać pociągnięte do odpowiedzialności za naruszenia praw zawartych w Konwencji w stosunku do osób, które znajdują się na terytorium innego państwa, które z kolei znajduje się pod władzą i kontrolą tego państwa, sprawowaną za pośrednictwem jego przedstawicieli działających – prawnie bądź też bezprawnie – na obszarze tego drugiego państwa (Issa i inni p. Turcji, § 71; Sánchez Ramirez p. Francji (dec.);  Öcalan Turcji [GC], § 91; Medvedyev i inni p. Francji [GC], §§ 66-67).

Działania podejmowane w ramach strefy buforowej ONZ: Isaak i inni p. Turcji (dec.).

160. W przypadku terytoriów, które zgodnie z prawem podlegają jurysdykcji Państwa- Strony, które jednak nie znajdują się pod skuteczną władzą/kontrolą tego państwa, skargi mogą zostać uznane za niezgodne z postanowieniami Konwencji (An i inni p. Cyprowi (dec.)), jednakże należy uwzględnić faktyczne zobowiązania państwa na mocy Konwencji (zob. Ilaşcu i inni p. Mołdawii i Rosji [GC], §§ 312-313, §§ 333 i nast.). Zob. też Stephens Cyprowi, Turcji i ONZ (dec.).

161. Istnieją wyjątki od zasady mówiącej, że fizyczna obecność osoby na terytorium jednego z Umawiających Państw- Stron powoduje objęcie jej jurysdykcją tego państwa, na przykład, jeśli w państwie tym mieści się siedziba organizacji międzynarodowej, przeciw której skierowane są zarzuty skarżącego. Sam fakt, że Międzynarodowy Trybunał Karny ma swoją siedzibę w Holandii nie jest wystarczającym powodem do przypisania temu państwu domniemanego działania lub zaniechania ze strony tego organu w związku ze skazaniem skarżących (Galić p. Holandii (dec.) oraz Blagojević p. Holandii (dec.)). Skarga przeciwko pozwanemu państwu, na terenie którego mieści się stała siedziba organizacji międzynarodowej, zob. Lopez Cifuentes p. Hiszpanii (dec.), §§ 25-26. Akceptacja międzynarodowej administracji cywilnej na terytorium pozwanego państwa Berie i inni p. Bośni i Hercegowinie (dec.), § 30.

162. Sam udział państwa w postępowaniu wniesionym przeciwko innemu państwu nie stanowi jeszcze wykonywania jurysdykcji ekstra-terytorialnej (McElhinney p. Irlandii i Wielkiej Brytanii (dec.) [GC]; Treska p. Albanii i Włochom (dec.); Manoilescu i Dobrescu p. Rumunii i Rosji (dec.), § 99-111).

163. Odpowiedzialność Państw-Stron za działania osób prywatnych, choć tradycyjnie rozpatrywana w aspekcie zgodności ratione personae, może również zależeć od uwarunkowań poszczególnych praw zawartych w Konwencji oraz zakresu pozytywnych obowiązków z nimi związanych (zob. na przykład Siliadin p. Francji,§ 77-81; Beganović p. Chorwacji). Odpowiedzialność państwa w ramach Konwencji może zaistnieć w wyniku przyzwolenia ze strony jego organów lub ich współudziału w działaniach osób prywatnych, które naruszają określone w Konwencji prawa innych osób mieszczące się jego jurysdykcji (Ilaşcu i inni p. Mołdawii i Rosji [GC], § 318).

164. Trybunał określił również zasady regulujące ekstra-terytorialną odpowiedzialność za aresztowanie i uwięzienie w  ramach procedury ekstradycyjnej  (Stephens  Malcie  (nr   1), § 52).

4. Kwestie dotyczące możliwej odpowiedzialności Państw- Stron Konwencji z tytułu działań lub zaniechań związanych z ich członkostwem w organizacji międzynarodowej

165. Konwencja nie może być interpretowana w sposób, który poddawałby pod zbadanie przez Trybunał działania i zaniechania Państw-Stron objęte Rezolucjami Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych i które zaistniały przed lub w trakcie misji ONZ mającej na celu zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego. Takie postępowanie stanowiłoby ingerencję w realizację kluczowej misji ONZ (Behrami p. Francji oraz Saramati Francji, Niemcom i Norwegii (dec.) [GC], §§ 146-152).

166. W odniesieniu do orzeczeń trybunałów międzynarodowych, Trybunał orzekł, że nie ma jurysdykcji ratione personae w zakresie rozpatrywania skarg dotyczących faktycznego postępowania prowadzonego przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym dla byłej Jugosławii (ICTY), który został utworzony na mocy Rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ (Galić p. Holandii (dec.) oraz Blagojević p. Holandii (dec.)). Odwołanie urzędników na mocy decyzji Wysokiego Przedstawiciela dla Bośni i Hercegowiny, którego kompetencje zostały nadane na mocy Rezolucji Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych, zob. Berie i inni p. Bośni i Hercegowinie (dec.), §§ 26 i

167. Domniemanego naruszenia Konwencji nie można przypisać Państwu-Stronie w związku z decyzją lub środkiem podjętym przez organ organizacji międzynarodowej, której to państwo jest członkiem, jeśli nie ustalono, a nawet nie uprawdopodobniono, że ochrona podstawowych praw powszechnie przyznanych przez daną organizację międzynarodową nie jest „równoważna” z ochroną gwarantowaną przez Konwencję i jeżeli zainteresowane państwo nie było bezpośrednio lub pośrednio zaangażowane w dokonanie zarzuconego czynu (Gasparini Włochom i Belgii (dec.)).

168. W związku z tym Trybunał orzekł, że nie ma jurysdykcji ratione personae w zakresie rozpatrywania skarg skierowanych przeciwko indywidualnym decyzjom wydanym przez właściwy organ organizacji międzynarodowej w kontekście sporu pracowniczego podlegającego całkowicie wewnętrznemu porządkowi prawnemu tej organizacji o osobowości prawnej, odrębnemu od porządku jej państw członkowskich, jeśli państwa te w żadnym momencie nie interweniowały bezpośrednio lub pośrednio w spór oraz żadne ich działania lub zaniechania nie skutkują odpowiedzialnością na gruncie Konwencji: Boivin

34 Krajom Członkowskim Rady Europy (dec.) – indywidualny spór pracowniczy z Eurocontrol; Lopez Cifuentes p. Hiszpanii (dec.) – postępowanie dyscyplinarne w ramach Międzynarodowej Rady ds. Oliwy z Oliwek, §§ 28-29; Beygo p. 46 Krajom Członkowskim Rady Europy (dec.) – postępowanie dyscyplinarne w ramach Rady Europy. Domniemane naruszenia Konwencji wynikające z odwołania urzędnika Komisji Europejskiej oraz postępowanie odwoławcze przed Sądem Pierwszej Instancji (CFI) i Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej (CJEC): Connolly p. 15 Krajom Członkowskim Wspólnot Europejskich (dec.). Postępowanie przed Europejskim Urzędem Patentowym, zob. Rambus Inc. p. Niemcom (dec.).

Warto porównać te ustalenia z wynikami badania przez Trybunał zarzutów dotyczących wady strukturalnej wewnętrznego mechanizmu organizacji międzynarodowej, której zainteresowane Państwa-Strony przekazały część swoich suwerennych uprawnień, jeśli stwierdzono, że ochrona praw podstawowych przez organizację nie jest „równoważna” z ochroną zagwarantowaną przez Konwencję: Gasparini p. Włochom i Belgii (dec.).

169. Trybunał przyjmuje inne podejście w przypadku spraw dotyczących bezpośredniej lub pośredniej ingerencji przez pozwane państwo w spór dotyczący danej kwestii, którego odpowiedzialność międzynarodowa może wówczas być brane pod uwagę (zob. Bosphorus Hava Yolları Turizm ve Ticaret Anonim Şirketi (Bosphorus Airways) p. Irlandii [GC], § 153 – por. z Behrami p. Francji oraz Saramati p. Francji, Niemcom i Norwegii (dec.) [GC], § 151), na przykład:

170. Tak więc w odniesieniu do Unii Europejskiej, skargi przeciwko poszczególnym Państwom Członkowskim dotyczące stosowania przez nie prawa wspólnotowego nie muszą zostać na tej podstawie uznane za niedopuszczalne (Bosphorus Airways Irlandii [GC], § 137; Matthews p. Wielkiej Brytanii [GC], §§ 26-35).

171. Jeśli chodzi o skargi wniesione bezpośrednio przeciwko instytucjom Wspólnoty Europejskiej, które nie są stroną Konwencji, istnieje wcześniej ustanowione uprawnienie umożliwiające uznanie ich za niedopuszczalne w związku z niespełnieniem przesłanki ratione personae (Confédération française démocratique du travail p. Wspólnotom Europejskim, alternatywnie: ich Kraje Członkowskie (a) wspólnie lub (b) z osobna (dec.); oraz inne uwagi zawarte w sprawie Bosphorus Airways p. Irlandii, § 152; wcześniej ustanowione uprawnienie, Cooperatieve Producentenorganisatie van de Nederlandse Kokkelvisserij U.A. p. Holandii (dec.)).

To stanowisko zostało również przyjęte w odniesieniu do Europejskiego Urzędu Patentowego (Lenzing AG p. Niemcom (dec.)).

172. Kwestia możliwości pociągnięcia państwa do odpowiedzialności ze względu na jego Konstytucję, która stanowi załącznik do traktatu międzynarodowego, zob. Sejdić i Finci p. Bośni i Hercegowinie [GC], § 30

B. Niezgodności ratione loci

Artykuł 35 § 3 (a) – Warunki dopuszczalności

 Trybunał uznaje za niedopuszczalną każdą skargę indywidualną wniesioną w trybie Artykułu 34, jeśli uważa, że:

(a) skarga nie daje się pogodzić z postanowieniami niniejszej Konwencji lub jej protokołów…

 Art. 32 – Jurysdykcja Trybunału

Trybunał jest właściwy do rozpoznania wszystkich spraw dotyczących interpretacji i stosowania Konwencji i jej protokołów, które zostaną mu przedłożone na podstawie Artykułów 33, 34 i

Spór dotyczący właściwości Trybunału rozstrzyga sam Trybunał.

1. Zasady

173. Zgodność ratione loci wymaga, by domniemane naruszenie Konwencji miało miejsce w ramach jurysdykcji pozwanego państwa lub na terytorium efektywnie przez nie kontrolowanym (Cypr Turcji [GC], §§ 75-81; Drozd i Janousek p. Francji i Hiszpanii, § 84-90).

174. Skargi wniesione w oparciu o wydarzenia mające miejsce poza terytorium Państwa- Stron i w przypadku braku związku między tymi zdarzeniami a jakimkolwiek organem podlegającym jurysdykcji Układającego się Państwa, zostaną odrzucone jako niedopuszczalne ratione loci.

175. Jeśli zarzuty dotyczą działań, które miały miejsce poza terytorium Państwa-Strony, rząd może wnieść zastrzeżenie wstępne mówiące, że skarga jest niezgodna ratione loci z postanowieniami Konwencji (Loizidou p. Turcji, (zastrzeżenia wstępne), § 55, i Rantsev p. Cyprowi i Rosji, 203). Takie zastrzeżenie zostanie zbadane na podstawie Art. 1 Konwencji (zakres pojęcia „jurysdykcji” zgodnie z tym Artykułem, zob. Banković i inni p. Belgii i 16 innym Państwom-Stronom (dec.) [GC], §75).

176. Pozwany Rząd podnosi czasami zastrzeżenia, że skarga jest niedopuszczalna jako niezgodna ratione loci i z przepisami Konwencji na tej podstawie, iż w trakcie postępowania, skarżący przebywa na terytorium innego Państwa-Strony, ale wszczął postępowanie na terytorium pozwanego państwa, gdyż przepisy w danym państwie były bardziej korzystne. Trybunał zbada również taką skargę z punktu widzenia Art. 1 (Haas p. Szwajcarii (dec.)).

177, Oczywistym jest, że państwo będzie ponosić odpowiedzialność za działania jego przedstawicieli dyplomatycznych i konsularnych poza jego granicami oraz to, że niezgodność ratione loci nie może zaistnieć w odniesieniu do misji dyplomatycznych (X p. Niemcom (dec.) (nr 1611/62); M. p. Danii (dec.), § 1 oraz zawarte tam odniesienia) lub działań podejmowanych na pokładach samolotów i statków zarejestrowanych w tym  państwie lub pod jego banderą (Banković i inni p. Belgii oraz 16 innym Państwom-Stronom (dec.) [GC], § 73).

178. Wreszcie, stwierdzenie braku jurysdykcji ratione loci nie zwalnia Trybunału z obowiązku zbadania, czy skarżący podlegają jurysdykcji jednego lub większej liczby Państw- Stron w rozumieniu 1 Konwencji (Drozd i Janousek p. Francji i Hiszpanii, § 90).

Dlatego też zarzuty mówiące, że skarżący nie podlega jurysdykcji pozwanego państwa będą częściej podnoszone niż zarzuty dotyczące tego, czy skarga jest niedopuszczalna ratione personae (zob. argumenty pozwanych rządów w sprawie Banković i inni p. Belgii i 16 innym Państwom-Stronom (dec) [GC], § 35; Ilaşcu inni p. Mołdawii i Rosji [GC], § 300; Weber i  Saravia p. Niemcom (dec.)).

2. Szczególne przypadki

179. Co do skarg dotyczących terytoriów zależnych, jeśli Państwo-Strona nie złożyło deklaracji na mocy Art. 56 (dawny Art. 63) rozszerzającej zastosowanie Konwencji na dane terytorium, skarga zostanie uznana za niedopuszczalną ratione loci (Gillow p. Wielkiej Brytanii,§ 60-62; Bui Van Thanh i inni p. Wielkiej Brytanii (dec.); Yonghong p. Portugalii (dec.). A zatem ma to również zastosowanie do Protokołów do Konwencji (Quark Fishing Limited p. Wielkiej Brytanii (dec.)).

Jeśli Państwo-Strona złożyło taką deklarację na mocy Art. 56 Konwencji, to kwestia niedopuszczalności nie zostanie podniesiona (Tyrer p. Wielkiej Brytanii, § 23).

180. Jeśli terytorium zależne uzyska niezależność, deklaracja ta wygaśnie automatycznie. Kolejne skargi wniesione przeciwko państwu metropolitalnemu zostaną uznane za niedopuszczalne z ratione personae (Kościół X Wielkiej Brytanii (dec.).

181. Jeśli terytorium zależne zostanie włączone do terytorium metropolitalnego Państwa- Strony, Konwencja będzie miała automatycznie zastosowanie do tego byłego terytorium zależnego (zob. Hingitaq 53 i inni p. Danii (dec.)).

C. Niedopuszczalność ratione temporis

Artykuł 35 § 3 (a) – Warunki dopuszczalności

 Trybunał uznaje za niedopuszczalną każdą skargę indywidualną wniesioną w trybie Artykułu 34, jeśli uważa, że:

(a) skarga nie daje się pogodzić z postanowieniami niniejszej Konwencji lub jej protokołów…

Artykuł 32 – Jurysdykcja Trybunału

 Trybunał jest właściwy do rozpoznania wszystkich spraw dotyczących interpretacji i stosowania Konwencji i jej protokołów, które zostaną mu przedłożone na podstawie Artykułów 33, 34 i

Spór dotyczący właściwości Trybunału rozstrzyga sam Trybunał

1. Zasady ogólne

182. Zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego (zasada nieretroakcyjności traktatów), postanowienia Konwencji nie są wiążące dla Państwa-Strony w odniesieniu do jakichkolwiek działań lub faktów, które miały miejsce, lub do jakichkolwiek sytuacji, które ustały przed datą wejścia w życie Konwencji w odniesieniu do tej Strony (Blečić p.  Chorwacji [GC], § 70; Šilih p. Słowenii [GC], § 140; Varnava i inni p. Turcji [GC], § 130).

183. Jurysdykcja ratione temporis obejmuje tylko okres po ratyfikacji Konwencji lub jej Protokołów przez pozwane państwo. Niemniej Konwencja nie nakłada na Państwa-Strony szczególnego obowiązku zadośćuczynienia za krzywdy lub szkody spowodowane przed tą datą (Kopecký p. Słowacji [GC], § 38).

184. Począwszy od daty ratyfikacji, wszystkie domniemane działania i zaniechania państwa muszą być zgodne z Konwencją i jej Protokołami, a późniejsze fakty wchodzą w zakres jurysdykcji Trybunału, nawet jeśli stanowią one jedynie przedłużenie już istniejącej sytuacji (Almeida Garrett, Mascarenhas Falcão i inni p. Portugalii, § 43). Trybunał może jednak mieć na uwadze fakty sprzed ratyfikacji, ponieważ mogą one zostać uznane za przyczyny sytuacji rozciągającej się poza tę datę lub mogą być istotne dla zrozumienia faktów występujących po tej dacie (Hutten-Czapska Polsce [GC], §§ 147-153).

185. Trybunał jest zobowiązany do zbadania swej kompetencji ratione temporis z urzędu oraz na każdym etapie postępowania, ponieważ jest to kwestia leżąca w jego jurysdykcji, a nie kwestia dopuszczalności w wąskim tego słowa znaczeniu (Blečić Chorwacji [GC], § 67).

2. Zastosowanie tych zasad

a) Data początkowa w odniesieniu do ratyfikacji Konwencji lub uznania właściwości instytucji Konwencji

186. Co do zasady data początkowa dla celów określenia czasowej jurysdykcji Trybunału to data wejścia w życie Konwencji i jej Protokołów w stosunku do danej Strony (przykład zob. Šilih p. Słowenii [GC], § 164).

187. Jednak Konwencja z 1950 r., uzależniała kompetencje Komisji do badania skarg indywidualnych (Art. 25) i jurysdykcję Trybunału (Art. 46 Konwencji) od konkretnych deklaracji złożonych przez Państwa-Strony w tym zakresie. Deklaracje te mogą podlegać ograniczeniom, w szczególności czasowym. W odniesieniu do państw, które sporządziły takie deklaracje po dacie ratyfikacji przez nie Konwencji, Komisja i Trybunał przyjęły czasowe ograniczenie ich jurysdykcji w stosunku do faktów przypadających na okres między wejściem w życie Konwencji a stosownej deklaracji (X p. Włochom (dec.); Stamoulakatos  Grecji  (nr 1), § 32).

188. W przypadku braku takiego ograniczenia czasowego w deklaracji rządu (zob. deklaracja Francji z 2 października 1981 r.), instytucje Konwencji uznały moc wsteczną przyjęcia ich jurysdykcji (X p. Francji (dec.)).

Ograniczenia czasowe zawarte w tych deklaracjach pozostają w mocy w odniesieniu do orzekania co do właściwości Trybunału w zakresie przyjmowania skarg indywidualnych zgodnie z obecnym Art. 34 Konwencji na mocy Art. 6 Protokołu nr 11 do Konwencji5 (Blečić Chorwacji [GC], § 72). Trybunał, biorąc pod uwagę poprzedni system jako całość, uznał, że jego jurysdykcja ma zastosowanie od momentu złożenia pierwszej deklaracji uznającej prawo do składania do Komisji skarg indywidualnych, bez względu na upływ czasu między taką deklaracją a uznaniem jurysdykcji Trybunału (Cankoçak p. Turcji, § 26; Yorgiyadis p. Turcji, § 24; Varnava i inni p. Turcji [GC], § 133).

b) Fakty jednorazowe przed lub po wejściu w życie lub deklaracji

189. Czasowa jurysdykcja Trybunału musi zostać określona w odniesieniu do faktów stanowiących domniemaną ingerencję. W tym celu konieczne jest określenie w każdym konkretnym przypadku dokładnego czasu trwania rzekomej ingerencji. Wówczas, Trybunał musi brać pod uwagę zarówno okoliczności na które powołuje się skarżący, jak i zakres rzekomo naruszonego prawa wynikającego z Konwencji (Blečić p. Chorwacji [GC], § 82; Varnava i inni p. Turcji [GC], § 131).

190. Stosując ten test w odniesieniu do różnych orzeczeń sądowych wydanych przed i po dacie początkowej, Trybunał uwzględnia ostateczne orzeczenie, które samo w sobie mogło spowodować naruszenie praw skarżącego (wyrok Sądu Najwyższego rozwiązujący najem skarżącego w sprawie Blečić p. Chorwacji [GC], § 85; lub wyrok Sądu Okręgowego w sprawie Mrkić p. Chorwacji (dec.)), mimo istnienia kolejnych środków, które jedynie umożliwiły utrzymanie się przedmiotowej ingerencji (późniejszy wyrok Trybunału Konstytucyjnego podtrzymujący wyrok Sądu Najwyższego w sprawie Blečić p. Chorwacji [GC], § 85; lub oba wyroki Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego w sprawie Mrkić p. Chorwacji (dec.)).

Późniejsza bezskuteczność środków mających na celu naprawienie ingerencji nie może zostać objęta czasową jurysdykcją Trybunału (Blečić p. Chorwacji [GC], §§ 77-79). Trybunał stale powtarzał, że sądy krajowe nie są zmuszone do stosowania Konwencji z mocą wsteczną w odniesieniu do ingerencji, które wystąpiły przed datą początkową (Varnava i inni p. Turcji [GC], § 130).

191. Przykładowe sprawy:

  • wykorzystanie dowodów uzyskanych w wyniku złego traktowania mającego miejsce przed datą początkową do momentu wydania orzeczeń wydanych po tej dacie (Harutyunyan p. Armenii, 50);
  • postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności tytułu własności wszczęte przed datą początkową, lecz zakończone później (Turgut i inni Turcji, § 73);
  • data ostatecznego odebrania tytułu własności: Fener Rum Patriklm (Ecumenical Patriarchate) p. Turcji (dec.)).
    1. Zobacz także:
  • skazanie skarżącego in absentia przez greckie sądy przed złożeniem przez Grecję deklaracji na mocy Art. 25 Konwnecji, mimo ostatecznie nieskutecznych odwołań od wyroku skazującego złożonych po tej dacie (Stamoulakatos p. Grecji (nr 1), 33);
  • dorozumiana decyzja Centralnej Komisji Wyborczej podjęta przed ratyfikacją, odrzucająca prośbę skarżącego o podpisanie wniosku bez umieszczania stempla w paszporcie, podczas gdy postępowanie wszczęte z tego tytułu było prowadzone po tej  dacie (Kadiķis p. Łotwie (dec.));
  • zwolnienie skarżącego z pracy i wszczęcie przez niego postępowania cywilnego przed ratyfikacją, a następnie wydanie wyroku przez Trybunał Konstytucyjny po tej dacie (Jovanović p. Chorwacji (dec.);
  • rozporządzenie ministerstwa nakazujące przekazanie kontroli nad spółką skarżących komisji wyznaczonej przez Ministra Gospodarki, tym samym pozbawiając ich prawa dostępu do sądu, podczas gdy wyrok Sądu Najwyższego oddalający apelację skarżących został wydany po dacie początkowej (Kefalas i inni p. Grecji, § 45);
  • skazanie skarżącego po złożeniu stosownej deklaracji na mocy Art. 46 Konwnecji w związku z oświadczeniami przedstawionymi prasie przed tą datą (Zana Turcji, § 42);
  • przeszukanie terenu firmy skarżących i zajęcie dokumentów, chociaż dalsze postępowanie miało miejsce po ratyfikacji (Veeber p. Estonii (nr 1), 55); zob. również Kikots i  Kikota Łotwie (dec.).

193. Jednakże, jeśli skarżący złoży odrębną skargę co do zgodności późniejszego postępowania z postanowieniami Konwencji, Trybunał może uznać, że posiada jurysdykcję ratione temporis w odniesieniu do przedmiotowych środków (kasacja apelacji do Sądu Najwyższego przeciwko wyrokowi sądu pierwszej instancji nakazującemu przerwanie produkcji i dystrybucji gazety – Kerimov p. Azerbejdżanowi (dec.)).

194. Test i kryteria określone w sprawie Blečić p. Chorwacji [GC] mają charakter ogólny; szczególny charakter określonych praw, takich jak te wskazane w Art. 2 i 3 Konwencji, musi zostać uwzględniony przy stosowaniu tych kryteriów (Šilih p. Słowenii [GC], § 147).

3. Sytuacje szczególne

a) Utrzymujące się naruszenia

195. Instytucje Konwencji zaakceptowały rozszerzenie ich jurysdykcji ratione temporis o sytuacje związane z utrzymującym się naruszeniem, które zaistniało przed wejściem w życie Konwencji, ale utrzymuje się po tej dacie (De Becker Belgii (dec.)).

196. Trybunał zastosował to podejście w kilku sprawach dotyczących prawa własności:

  • Utrzymujące się bezprawne zajmowanie przez Marynarkę Wojenną gruntów należących do skarżących bez zadośćuczynienia (Papamichalopoulos i inni Grecji, § 40);
  • odmowa dostępu  do  nieruchomości  skarżącego  położonej  w  północnej  części   Cypru(Loizidou p. Turcji, §§ 46-47);
  • utrzymujący się brak możliwości odzyskania przez skarżącą posiadania jej nieruchomości i otrzymywania odpowiedniego poziomu czynszu z tytułu dzierżawy jej domu,  wynikający z przepisów, które obowiązywały przed i po ratyfikacji przez Polskę  Protokołu nr 1 (Hutten-Czapska p. Polsce [GC], §§ 152-153).

197. Ograniczenia: samo pozbawienie osoby domu lub  nieruchomości stanowi   zasadniczo „czyn jednorazowy”, a nie utrzymującą się sytuację „pozbawienia” przedmiotowych praw (Blečić p. Chorwacji [GC], § 86 i odniesienia). W szczególnym przypadku pozbawienia mienia po roku 1945 w ramach byłego reżimu zob. odniesienia w sprawie Preussische Treuhand GmbH & Co. Kg a. A. p. Polsce (dec.), §§ 55-62.

198. Utrzymujący się charakter naruszenia może zostać również ustalony w odniesieniu do każdego innego Artykułu Konwencji (dla Art. 2 i wyrok śmierci nałożony na skarżących przed datą początkową, zob. Ilaşcu i inni p. Mołdawii i Rosji [GC] ], §§ 406-408).

b) „Trwający” obowiązek proceduralny wynikający z Art. 2 dotyczący badania zaginięć, które miały miejsce przed datą początkową

199. Zaginięcie nie jest aktem lub zdarzeniem „chwilowym”. Wręcz przeciwnie, Trybunał uważa zaginięcie za odrębny fenomen, charakteryzujący się trwającą sytuacją niepewności i niejasności, w którym brak jest informacji, a nawet pojawia się celowe zatajanie i ukrywanie tego co się wydarzyło. Ponadto, mający następnie miejsce brak wyjaśnienia miejsca pobytu i losu zaginionego prowadzi do stanu ciągłego. Tak więc, proceduralny obowiązek  dochodzenia potencjalnie trwać będzie tak długo jak los człowieka nie zostanie wyjaśniony; utrzymujący się brak przeprowadzenia wymaganego przeprowadzenia dochodzenia będzie traktowany jako trwające naruszenie, nawet gdy można domniemywać ewentualną śmierć (Varnava i inni p. Turcji [GC], §§ 148-149). W celu powołania się na orzecznictwo  w sprawie Varnava zobacz Palić p. Bośni i Hercegovinie, § 46.

c) Obowiązek proceduralny wynikający z Art. 2 Konwencji dotyczący zbadania przyczyn śmierci: postępowanie odnoszące się do stanu faktycznego poza jurysdykcją czasową Trybunału

200. Trybunał rozróżnia obowiązek wszczęcia dochodzenia w przypadku podejrzenia śmierci lub zabójstwa od obowiązku wszczęcia dochodzenia podejrzenia zaginięcia.

Dlatego uważa się, że zobowiązanie pozytywne dotyczące przeprowadzenia skutecznego dochodzenia wynikające z Art. 2 Konwencji tworzy obowiązek możliwy do oddzielenia,  który może być przypisany państwu, nawet jeśli śmierć nastąpiła przed datą początkową. (Šilih p. Słowenii [GC], § 159 – sprawa dotyczy śmierci przed datą początkową podczas gdy braki lub nieścisłości w prowadzeniu dochodzenia nastąpiło po tej dacie). Jego czasowa jurysdykcja do stwierdzenia zgodności z takimi obowiązkami jest wykonywana w ramach pewnych ograniczeń, związanych z zasadą pewności prawnej (Šilih p. Słowenii [GC], §§ 159- 167, §§ 161-163. Po pierwsze, jedynie działania lub zaniechania proceduralne zaistniałe po dacie początkowej mogą należeć do czasowej jurysdykcji Trybunału (§ 162). Po drugie, Trybunał podkreśla, że aby obowiązki proceduralne weszły w życie musi zaistnieć prawdziwy związek między śmiercią a wejściem w życie Konwencji w stosunku do pozwanego państwa. Tak więc, należy stwierdzić, że znaczna część kroków proceduralnych – w tym nie tylko przeprowadzenie skutecznego śledztwa w sprawie śmierci danej osoby, ale także wszczęcie postępowań w celu stwierdzenia przyczyny śmierci oraz pociągnięcie do odpowiedzialności osób – były lub powinny były zostać przeprowadzone po ratyfikacji Konwencji przez zainteresowane państwo. Jednakże Trybunał nie może wykluczyć, że w pewnych okolicznościach związek może również opierać się na konieczność zapewnienia, że gwarancje i podstawowe wartości Konwencji chronione są w sposób rzeczywisty i skuteczny (§ 163). W przypadku kolejnych skarg dotyczących testu „rzeczywistego związku”, zobacz, na przykład, Şandru i inni p. Rumunii, § 57. Dla zastosowania wyroku w sprawie Šilih zobacz wyrok w sprawie Çakir i inni p. Cyprowi (dec.).

201. W sprawie Tuna p. Turkey, dotyczącej śmierci będącej następstwem tortur, Trybunał po raz pierwszy zastosował zasady ustalone w wyroku w sprawie Šilih poprzez analizę skargi proceduralnej skarżącego zgodnie z Art. 2 i 3 rozpatrywanymi łącznie. Trybunał przypomniał zasady dotyczące rozdzielności zobowiązań proceduralnych, w szczególności dwa kryteria stosowane przy ustalaniu jego jurysdykcji ratione temporis, gdzie fakty dotyczące materialnego aspektu Art. 2 i 3, jak w przedmiotowej sprawie, miały miejsce poza okresem objętym jego jurysdykcją, podczas gdy fakty dotyczące proceduralnego aspektu – to jest dalszy tok postępowania -wystąpiły, przynajmniej częściowo, w tym

d) Wzięcie pod uwagę wcześniejszych faktów

202. Trybunał jest zdania, że może „mieć na uwadze fakty sprzed ratyfikacji, ponieważ mogą one zostać uznane za przyczyny sytuacji rozciągającej się poza tę datę lub mogą być istotne dla zrozumienia faktów występujących po tej dacie” (Broniowski Polsce (dec.) [GC], § 74).

e) Trwające postępowanie lub tymczasowe aresztowanie

203. Szczególna sytuacja związana jest ze skargami dotyczącymi długości postępowań sądowych (Art. 6 § 1 Konwencji) wszczętych przed ratyfikacją, ale trwających po tej dacie. Mimo że jurysdykcja Trybunału jest ograniczona do okresu następującego po dacie początkowej, często bierze on pod uwagę status postępowania do tej daty w celu uzyskania wskazówek (np. Humen p. Polsce [GC], §§ 58-59; Foti i inni p. Włochom, 53).

Ta sama zasada ma zastosowanie do spraw dotyczących aresztu tymczasowego (Art. 5 § 3 Konwencji; Klyakhin p. Rosji, §§ 58-59) oraz warunków aresztu (Art. 3 Konwnecji) (Kalashnikov p. Rosji, § 36).

204. W odniesieniu do rzetelności postępowania, Trybunał może zbadać, czy błędy na etapie procesu mogą być naprawione za pomocą gwarancji procesowych w ramach dochodzenia prowadzonego przed datą początkową (Barberà, Messegué i Jabardo p. Hiszpanii, §§ 61 i 84). W tym zakresie sędziowie ze Strasburga traktują postępowanie jako całość (zob. też Kerojärvi p. Finlandii, § 41).

205. Skarga proceduralna na mocy Art. 5 § 5 nie może wchodzić w zakres czasowej jurysdykcji Trybunału, jeśli pozbawienie wolności nastąpiło przed wejściem w życie Konwencji (Korizno p. Łotwie (dec.)).

f) Prawo do odszkodowania za niesłuszne skazanie

206. Trybunał uznał, że posiada właściwość w zakresie badania skarg wynikających z Art. 3 Protokołu nr 7 do Konwencji, gdzie dana osoba została skazana przed datą początkową, ale wyrok skazujący został uchylony po tej dacie (Matveyev p. Rosji, 38).

D. Niedopuszczalność ratione materiae

Artykuł 35 § 3 (a) – Warunki dopuszczalności

Trybunał uznaje za niedopuszczalną każdą skargę indywidualną wniesioną w trybie Artykułu 34, jeśli uważa, że:

(a) skarga nie daje się pogodzić z postanowieniami niniejszej Konwencji lub jej protokołów…

Artykuł 32 – Jurysdykcja Trybunału

Trybunał jest właściwy do rozpoznania wszystkich spraw dotyczących interpretacji i stosowania Konwencji i jej protokołów, które zostaną mu przedłożone na podstawie Artykułów 33, 34 i

Spór dotyczący właściwości Trybunału rozstrzyga sam Trybunał.

207. Dopuszczalność ratione materiae skargi lub zarzutu wynika z właściwości rzeczowej Trybunału. Aby skarga była dopuszczalna ratione materiae w rozumieniu Konwencji, prawo, na które powołuje się skarżący musi być chronione na mocy Konwencji lub jej Protokołów, które weszły w życie. Na przykład skargi są uznawane za niedopuszczalne, jeśli dotyczą prawa do otrzymania prawa jazdy (X p. Niemcom (dec.) (nr 7462/76)), prawa do samostanowienia (X p. Holandii (dec.)) oraz prawa cudzoziemców do wjazdu i pobytu na terytorium Państwa Układającego się (Peñafiel Salgado p. Hiszpanii (dec.)), ponieważ prawa te nie wchodzą w zakres praw i wolności gwarantowanych przez Konwencję.

208. Chociaż Trybunał nie jest właściwy do badania rzekomych naruszeń praw chronionych na  mocy innych  dokumentów  międzynarodowych,  przy  określaniu znaczenia terminów i pojęć w tekście Konwencji może i musi on brać pod uwagę elementy prawa międzynarodowego inne niż Konwencja (Demir i Baykara p. Turcji [GC], § 85).

209. Trybunał jest zobowiązany do badania, czy posiada jurysdykcję ratione materiae na każdym etapie postępowania, niezależnie od tego, czy rząd podniósł taki zarzut (Tănase p. Mołdawii [GC], § 131).

210. Skargi dotyczące postanowienia Konwencji, w odniesieniu do którego pozwane państwo wniosło zastrzeżenie, są uznawane za niedopuszczalne ratione materiae (zob. np. Kozlova i Smirnova p. Łotwie (dec.)), pod warunkiem że zastrzeżenie takie zostało uznane przez Trybunał dla celów Art. 57 Konwencji (wykładnia oświadczenia w sprawie nieważności zob. Belilos p. Szwajcarii).

211. Ponadto Trybunał nie posiada jurysdykcji ratione materiae w zakresie badania, czy Państwo-Strona wywiązało się z obowiązków nałożonych na nią na mocy jednego z wyroków Trybunału. Trybunał nie może zajmować się skargami tego typu bez naruszania kompetencji Komitetu Ministrów Rady Europy, który nadzoruje wykonywanie wyroków na podstawie 46 § 2 Konwencji. Jednakże rola Komitetu Ministrów w tej sferze nie oznacza, że środki podjęte przez pozwane państwo w celu usunięcia naruszenia stwierdzonego przez Trybunał nie mogą spowodować wystąpienia nowego problemu nieobjętego wyrokiem, który jako taki stanowi przedmiot nowej skargi podlegającej rozpatrzeniu przez Trybunał (Verein gegen Tierfabriken Schweiz (VgT) p. Szwajcarii (nr 2) [GC], § 62). Innymi słowy, Trybunał może rozpoznać skargę dotyczącą tego, że wznowienie postępowania na poziomie krajowym w drodze realizacji jednego z jego orzeczeń dało początek nowemu naruszeniu Konwencji (Verein gegen Tierfabriken Schweiz (VgT) p. Szwajcarii (nr 2) [GC], § 62; Lyons p. Wielkiej Brytanii (dec.)).

212. Jednak zdecydowana większość decyzji stwierdzających, że skargi są niedopuszczalne ratione materiae odnosi się do zakresu postanowień Konwencji lub jej Protokołów, w szczególności Art. 6 Konwencji (prawo do rzetelnego procesu sądowego), Art. 8 Konwencji (prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, miejsca zamieszkania i korespondencji), a także Art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji (ochrona własności).

1. Pojęcie „praw i obowiązków cywilnych”

Artykuł 6 § 1 – Prawo do rzetelnego procesu sądowego

 Każdy ma prawo do sprawiedliwegorozpatrzenia jego sprawyprzez sądprzy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym

a) Ogólne wymagania dotyczące zastosowania Art. 6 § 1 Konwnecji

213. Pojęcia „praw i obowiązków cywilnych” nie można interpretować wyłącznie poprzez odniesienie do prawa krajowego pozwanego państwa; jest to „pojęcie autonomiczne” wynikające z Konwencji. Art. 6 § 1 Konwencji stosuje się niezależnie od statusu stron, charakteru przepisów, które regulują sposób rozpatrzenia sporu i charakteru organu właściwego w sprawie (Georgiadis p. Grecji, 34).

214. Jednakże zasada mówiąca, że pojęcia autonomiczne określone w Konwencji powinny być interpretowane w kontekście warunków mających miejsce w danym czasie, nie uprawnia Trybunału do interpretowania Art. 6 § 1, jak gdyby przymiotnik „cywilny” (wraz z ograniczeniami, jakie przymiotnik ten nieodzownie nakłada na kategorię „praw i obowiązków cywilnych”, do której Artykuł ten ma zastosowanie), nie został ujęty w jego treści (Ferrazzini Włochom [GC], § 30).

215. Zastosowanie Art. 6 § 1 w sprawach cywilnych zależy przede wszystkim od istnienia sporu. Po drugie spór musi dotyczyć „praw i obowiązków”, które, przynajmniej z pewnym prawdopodobieństwem, można określić jako uznawane na mocy prawa krajowego. Wreszcie te „prawa i obowiązki” muszą mieć charakter „cywilny” w rozumieniu Konwencji, choć Art. 6 Konwencji sam w sobie nie przypisuje im jakiejkolwiek konkretnej treści w systemach prawnych Państw-Stron.

b) Pojęcie „sporu”

216Pojęciu „sporu” (franc. „contestation”) należy nadać znaczenie raczej merytoryczne aniżeli formalne (Le Compte, Van Leuven i De Meyere p. Belgii, 40). Koniecznym jest spojrzenie poza znamiona zewnętrzne oraz używany język i skoncentrowanie się na realiach sytuacji w zależności od okoliczności każdej sprawy (tamże, i Gorou p. Grecji (nr 2) [GC], § 27 i 29). Art. 6 nie ma zastosowania do niespornej i jednostronnej procedury, w której nie występują strony przeciwne, a która jest dostępna tylko wtedy, gdy nie ma sporu o prawo (Alaverdyan p. Armeni (dec.), § 33).

217. „Spór” musi być rzeczywisty i poważny (Sporrong i Lönnroth p. Szwecji, 81). Wyklucza to, na przykład, postępowania cywilne podejmowane przeciwko władzom więziennym ze względu na sam fakt przebywania w więzieniu osób zakażonych wirusem HIV (Skorobogatykh p. Rosji (dec.)). Trybunał stwierdził na przykład, że „spór” ma charakter rzeczywisty w sprawie dotyczącej wniosku wniesionego do prokuratora o złożenie odwołania w kwestii formalnej, jako że stanowił on integralną część całego postępowania, do którego skarżący włączył się jako strona w postępowaniu cywilnym w celu uzyskania odszkodowania (Gorou p. Grecji (nr 2), § 35).

218. Spór może dotyczyć nie tylko faktycznego istnienia prawa, ale również zakresu lub sposobu jego wykonywania (Benthem p. Holandii, 32). Spór może dotyczyć również kwestii faktycznych.

219. Rozstrzygnięcie postępowania musi mieć bezpośrednie i decydujące znaczenie dla istnienia danego prawa (np., Ulyanov p. Ukrainie (dec.)). W związku z tym istnienie nikłego związku lub odległych skutków nie jest wystarczające do powołania się na Art. 6 § 1 Konwencji. Na przykład, Trybunał stwierdził, że postępowanie podważające zgodność z prawem przedłużenia koncesji dla elektrowni atomowej nie wchodzi w zakres Art. 6 § 1 Konwencji, ponieważ związek pomiędzy decyzją w sprawie przedłużenia a prawem do ochrony życia, integralności fizycznej i majątkowej jest «zbyt wątpliwy i odległy», a skarżący nie wykazali, że byli osobiście narażeni na niebezpieczeństwo nie tylko konkretne, ale przede wszystkim bezpośrednie (Balmer-Schafroth i inni p. Szwajcarii, § 40 i Athanassoglou i inni p. Szwajcarii [GC], §§ 46-55; patrz niedawna sprawa Sdruzeni  Jihoceske Matky p. Republice Czeskiej(dec.)); w sprawie dotyczącej ograniczonego hałasu w fabryce, zob. Zapletal p. Republice Czeskiej (dec.), lub hipotetycznego wpływ na środowisko instalacji do przetwarzania odpadów górniczych: Ivan Atanasov p. Bułgarii, § § 90-95). Podobnie, postępowanie, w którym dwóch pracowników sektora publicznego zakwestionowało fakt wyznaczenia jednego z ich współpracowników na dane stanowisko mógł mieć jedynie odległy wpływ na ich prawa obywatelskie (w szczególności ich własne prawo do „bycia wyznaczonym” – zob. Revel i Mora p. Francji (dec.)).

220. Natomiast sprawa dotycząca budowy zapory, która spowodowałaby zalanie miejscowości zamieszkałej przez skarżących (Gorraiz Lizarraga i inni p. Hiszpanii, 46) oraz sprawa dotycząca zezwolenia na prowadzenie działalności kopalni złota wykorzystującej metodę wypłukiwania przy użyciu cyjanku w pobliżu miejscowości zamieszkałych przez skarżących (Taşkın i inni p. Turcji, § 133; zob. również Zander p Szwecji, §§ 24-25) weszły  w zakres Art. 6 § 1 Konwencji. Ostatnio, w sprawie dotyczącej odwołania złożonego przez lokalne stowarzyszenie ochrony środowiska w celu zbadania przez sąd pozwolenia na budowę, Trybunał stwierdził, że istnieje wystarczający związek między sporem i prawem, jakiego dochodził podmiot prawny, w szczególności w świetle statusu stowarzyszenia i jego założycieli oraz faktu, że jego cel był ograniczony co do obszaru i istoty (L’Erablière A.S.B.L. p. Belgii, §§ 28-30).

c) Istnienie spornego prawa w prawie krajowym

221. 6 Konwencji nie określa żadnych konkretnych treści dotyczących „prawa” w przepisach krajowych Państw-Stron, a Trybunał w zasadzie musi odnosić się do tych przepisów w celu ustalenia istnienia takiego prawa. Trybunał może zdecydować, że takie prawa jak prawo do życia, zdrowia, zdrowego środowiska i poszanowania własności, zostaną uznane w prawie krajowym (Athanassoglou i inni p. Szwajcarii [GC], § 44).

222. Prawo to musi mieć podstawę prawną w krajowym systemie prawnym. Trybunał nie może w drodze interpretacji Art. 6 § 1 tworzyć realnego uprawnienia cywilnego, dla którego w danym państwie nie istnieje podstawa prawna (Fayed p. Wielkiej Brytanii, § 65).

223. Jednak to, czy roszczenie danej osoby podlega zaskarżeniu na poziomie krajowym może zależeć nie tylko od treści, odpowiednich uprawnień cywilnych określonych w prawie krajowym, ale także od istnienia proceduralnych przeszkód uniemożliwiających lub ograniczających możliwość wniesienia ewentualnych roszczeń do sądu. W tej drugiej kategorii spraw Art. 6 § 1 Konwencji może mieć zastosowanie (Al-Adsani p. Wielkiej Brytanii [GC], §§ 46-47; Fogarty p. Wielkiej Brytanii [GC], § 25). Co do zasady Art. 6 Konwencji nie może mieć zastosowania do materialnych ograniczeń uprawnień istniejących na poziomie krajowym (Roche p. Wielkiej Brytanii [GC], § 119).

224. Przy podejmowaniu decyzji o istnieniu „prawa” cywilnego i zaklasyfikowaniu ograniczenia jako materialnego lub formalnego, należy przede wszystkim uwzględnić stosowne przepisy prawa krajowego oraz sposób, w jaki sądy krajowe je interpretują (Masson i Van Zon p. Holandii, § 49). Należy zbadać, w jaki sposób w prawie krajowym klasyfikowane są poszczególne ograniczenia i skupić się na faktach (Van Droogenbroeck p. Belgii, 38). Ponadto wydanie przez sąd prawomocnego orzeczenia nie zawsze pozbawi skargę charakteru spornego (Le Calvez p. Francji, § 56). Na przykład, ograniczony zakres badania przez sąd działań podjętych w ramach polityki zagranicznej (naloty NATO na Serbię) nie może uczynić zarzutów skarżących przeciwko państwu bezpodstawnymi z mocą wsteczną, ponieważ sądy krajowe po raz pierwszy podjęły się rozstrzygnięcia tej kwestii (Markovic i inni p. Włochom [GC], §§ 100-02).

225. W świetle powyższych kryteriów, mając na uwadze rozróżnienie pomiędzy materialnymi a procesowymi ograniczeniami, Trybunał przykładowo uznał, że powództwa cywilne wniesione w związku z zaniedbaniami, których dopuściła się policja (Osman p. Wielkiej Brytanii) lub władze lokalne ( i inni p. Wielkiej Brytanii [GC]) wchodzą w zakres Art. 6 § 1 Konwencji, przy czym musiał rozstrzygnąć, czy dane ograniczenie (odstąpienie od oskarżenia lub brak odpowiedzialności) było proporcjonalne w rozumieniu Art. 6 § 1. Z drugiej strony Trybunał stwierdził, że zwolnienie Państwa z odpowiedzialności cywilnej związanej z roszczeniami członków sił zbrojnych w związku z istnieniem materialnych ograniczeń oraz przepisów krajowych, nie stanowi „uprawnienia” w rozumieniu Art. 6 § 1 Konwencji (Roche p. Wielkiej Brytanii [GC], § 124; zob. również Hotter p. Austrii (dec.) i Andronikashvili p. Gruzji (dec.)).

226. Skarżący muszą mieć również możliwość dochodzenia swoich roszczeń na poziomie krajowym. Trybunał uznał, że stowarzyszenia również są objęte ochroną przewidzianej w 6 § 1, zarówno jeżeli występują w związku z konkretnymi prawami i interesami swoich członków (Gorraiz Lizarraga i inni p. Hiszpanii, § 45) jak i dochodzą swoich praw jako  osoba prawna (takie jak prawo „społeczeństwa” do informacji, prawo uczestniczenia w procesie podejmowania decyzji dotyczących środowiska – zob. Collectif national d’information et d’opposition à l’usine Melox Collectif Stop Melox i Mox p. Francji (dec.), lub sytuacja, w której powództwo stowarzyszenia nie może zostać uznane za actio popularis (zob. L’Erablière A.S.B.L. p. Belgii).

227. W przypadku, gdy przepisy prawa określają warunki dopuszczenia do zawodu, kandydat, który je spełnia, ma prawo być dopuszczony do pracy lub zawodu (De Moor p. Belgii, 43). Przykładowo, jeżeli skarżący dysponuje mocnym podstawami dowodząc, że spełnia wymogi prawne do rejestracji jako lekarz, stosuje się Art. 6 Konwencji (Chevrol p. Francji, § 55; zob. odmienne podejście Bouilloc p. Francji (dec.)). W każdym przypadku jednak, gdy ważność postępowania może zostać podważona przez skarżącego, to należy stwierdzić, czy istniejący „spór” dotyczący „uprawnienia”, nawet jeśli w rezultacie okaże się, iż skarżący nie spełnia wymogów prawnych (prawo do dalszego wykonywania praktyki lekarskiej, którą skarżący podjął za granicą, zob. Kök p. Turcji, § 37).

d) „Cywilny” charakter prawa

228. To, czy w świetle Konwencji prawo ma charakter „cywilny” należy rozpatrywać nie na podstawie jego klasyfikacji prawnej, ale w odniesieniu do materialnej treści tego prawa i skutków jakie to prawo wywołuje na mocy przepisów krajowych danego państwa. W wykonywaniu swoich funkcji nadzorczych Trybunał musi brać także pod uwagę przedmiot i cel Konwencji oraz krajowe systemy prawne poszczególnych Państw-Stron (König p. Niemcom, 89).

229. Co do zasady, sprawy sporne pomiędzy osobami fizycznymi uznane przez prawo krajowe za „cywilne” są tak samo postrzegane przez Trybunał, a w związku z tym Artykuł  6§1 znajdzie zastosowanie (sprawa dotycząca separacji, zob. Airey p. Irlandii, § 21).

e) Prywatny charakter prawa: wymiar pieniężny

230. Trybunał uważa, że Art. 6 § 1 Konwencji obejmuje swoim zakresem postępowania w prawie krajowym uznane za prawo publiczne, a których wynik ma decydujące znaczenie dla praw i obowiązków prywatnych. Takie postępowanie może między innymi dotyczyć zezwolenia na sprzedaż nieruchomości (Ringeisen p. Austrii, § 94), prowadzenia prywatnej kliniki (König p. Niemcom,§ 94-95), pozwolenia na budowę (patrz, między innymi, Sporrong i Lönnroth p. Szwecji, § 79), własności i użytkowania budynku o charakterze religijnym (parafia grecko-katolicka Sambăta Bihor p. Rumunii, § 65), zezwolenia administracyjnego na wykonywania zawodu (Benthem p. Holandii, § 36) zezwolenia na sprzedaż napojów alkoholowych (Tre Traktörer Aktiebolag p. Szwecji, § 43) lub sporów dotyczących odszkodowania za choroby związane z pracą lub wypadkiem (Chaudet p. Francji,§ 30). Na tej samej podstawie Art. 6 Konwencji ma zastosowanie do postępowań dyscyplinarnych toczących się przed samorządami zawodowymi w sprawie prawa do wykonywania zawodu (Le Compte, Van Leuven i De Meyere p. Belgii), roszczenia związane ze szkodą wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej przeciwko państwu (X p. Francji), wniosku o unieważnienie decyzji administracyjnej naruszającej prawa skarżącego (De Geouffre de la Pradelle p. Francji), postępowania    administracyjnego    dotyczącego    zakazu    połowu    na wodach skarżącego (Alatulkkila i inni p. Finlandii, § 49), a także postępowania dotyczącego praw „cywilnych” przewidujących zakaz dyskryminacji ze względu na przekonania religijne lub polityczne w ramach rozstrzygnięcia przetargu publicznego na roboty budowlane (Tinnelly & Sons Ltd i inni oraz McElduff i inni p. Wielkiej Brytanii, § 61; patrz a contrario I.T.C. p. Malcie (dec.)).

231. Art. 6 § 1 ma zastosowanie do powództw adhezyjnych składanych przez osoby fizyczne w ramach postępowań karnych (Perez p. Francji [GC], §§ 70-71), za wyjątkiem powództw cywilnych wniesionych wyłącznie dla osobistej zemsty lub ukarania (Sigalas p. Grecji, § 29, i Mihova p. Włochom (dec.)). Konwencja nie zawiera żadnych praw mających na celu oskarżenie lub skazanie osób trzecich za popełnienie przestępstwa. Aby prawo takie zostało objęte zakresem Konwencji, musi być nieodłącznie związane z korzystaniem przez ofiarę z prawa do wniesienia pozwu cywilnego w oparciu o przepisy krajowe, choćby w celu uzyskania symbolicznego zadośćuczynienia lub ochrony dobra osobistego do „dobrego imienia” (zob. Perez p. Francji [GC], § 70; zob. też odnośnie nagród symbolicznych sprawa Gorou p. Grecji (nr 2), § 24). W związku z powyższym, Art. 6 Konwencji ma zastosowanie do postępowań dotyczących pozwów cywilnych, od dnia przystąpienia skarżącego do takiego postępowania, chyba że skarżący w sposób jednoznaczny zrzekł się prawa do odszkodowania.

232. Art. 6 § 1 ma również zastosowanie do powództw cywilnych o odszkodowanie za rzekome złe traktowanie przez funkcjonariuszy państwowych (Aksoy p. Turcji, § 92).

f) Rozszerzenie na inne rodzaje sporów

233. Trybunał orzekł, że Art. 6 § 1 ma zastosowanie do sporów dotyczących kwestii socjalnych, w tym również do postępowania dotyczącego zwolnienia pracownika z pracy przez prywatną firmę (Buchholz p. Niemcom), postępowania dotyczącego przyznania świadczeń z tytułu ubezpieczenia społecznego (Feldbrugge p. Holandii) lub pomocy społecznej, nawet o charakterze nieskładkowym (Salesi p. Włochom), a także postępowania dotyczącego obowiązkowych składek na ubezpieczenie społeczne (Schouten i Meldrum p. Holandii). W powyższych przypadkach Trybunał uznał przewagę aspektów prawa prywatnego publiczno-prawnymi. Ponadto Trybunał stwierdził, że między prawem do zasiłku opieki społecznej i prawem do odszkodowania za prześladowania nazistowskie od fundacji prywatnej występuje podobieństwo (Woś p. Polsce, 76).

234. Spory dotyczące urzędników państwowych co do zasady podlegają pod Art. 6 § 1 Konwencji. W wyroku wydanym w sprawie Pellegrin (Pellegrin p. Francji [GC], § 64-71), Trybunał zastosował kryterium „funkcjonalne”. Trybunał postanowił jednak przyjąć inne podejście w sprawie Vilho Eskelinen i inni p. Finlandii [GC], §§ 50-62. Zgodnie z obecnie przyjętą zasadą, domniemywa się, że Art. 6 Konwencji ma zastosowanie. Do pozwanego Rządu należy wykazanie, że po pierwsze na podstawie prawa krajowego skarżący będący urzędnikiem państwowym jest pozbawiony prawa do sądu, oraz, po drugie, że pozbawienie go takich praw wynikających z Artykułu 6 jest uzasadnione. W przypadku, gdy skarżący miał dostęp do sądu zgodnie z prawem krajowym, stosuje się Art. 6 (nawet w odniesieniu do czynnych oficerów wojskowych i ich roszczeń przed sądami wojskowymi, zob. Pridatchenko i inni p. Rosji, § 47). W odniesieniu do drugiego kryterium wyłączenie musi być uzasadnione „obiektywnymi przesłankami interesu państwa”, co zobowiązuje państwo do wykazania, iż przedmiot sporu jest związany z wykonywaniem władzy państwowej lub że podał w wątpliwość szczególną relację między urzędnikiem i państwem. Tak więc wyłączenie stosowania Artykułu 6 § 1 nie będzie uzasadnione w przypadku sporów pracowniczych, dotyczących wynagradzania, dodatków lub podobnych uprawnień (zob. na przykład spór o prawo funkcjonariuszy policji do dodatku specjalnego w sprawie Vilho Eskelinen i inni p. Finlandii [GC]). Niedawno, w oparciu o kryteria określone w wyroku Eskelinen, Trybunał uznał, że Art. 6 § 1 ma zastosowanie do postępowania dotyczącego nieuzasadnionego zwolnienia z pracy pracownika ambasady (sekretarz, operator centrali w polskiej ambasadzie, zob. Cudak p. Litwie [GC], §§ 44-47), starszy oficer policji (Šikić p. Chorwacji, §§ 18-20) lub oficer w sądach wojskowych (Vasilchenko p. Rosji, §§ 34-36), do postępowania dotyczącego prawa do przydzielenia asystenta parlamentarnego (Savino i inni p. Włochom), a także do postępowania dyscyplinarnego przeciwko sędziemu (Olujic p. Chorwacji), do złożenia przez prokuratora odwołania od dekretu prezydenckiego w sprawie jego przeniesienia (Zalli p. Albanii (dec.), i inne odniesienia cytowane tutaj) oraz postępowania dotyczącego kariery zawodowej pracownika służby celnej (prawo do ubiegania się o awans wewnętrzny: zob. Fiume p. Włochom, §§ 33-36).

235. Skargi konstytucyjne mogą również wchodzić w zakres Art. 6, jeżeli postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym ma decydujący wpływ na wynik sporu (w sprawie prawa „cywilnego”) toczącego się przed sądem powszechnym (Ruiz-Mateos p. Hiszpanii). Nie ma  to zastosowania do spraw dotyczących sporów o przyznanie dekretem prezydenckim obywatelstwa jednostkom rozumianym jako środek wyjątkowy, lub do określenia czy Prezydent naruszył jego przysięgę konstytucyjną, gdyż postępowanie takie nie dotyczy praw i obowiązków cywilnych (Paksas p. Litwie [GC], §§ 65-66). W celu zastosowania Art. 6 § 1 do środka tymczasowego zastosowanego przez Trybunał Konstytucyjny, zob. Kübler p. Niemcom, §§ 47-48.

236. Wreszcie, 6 ma zastosowanie również do spraw, których przedmiot nie ma charakteru ściśle majątkowego, jak ochrona środowiska, gdzie mogą pojawić się spory dotyczące prawa do życia, zdrowia i zdrowego środowiska naturalnego (Taşkin i inni p. Turcji); wychowywania dzieci (McMichael p. Wielkiej Brytanii) Porozumienie w sprawie nauki dzieci w szkole (Ellès i inni p. Szwajcarii, §§ 21-23); prawo do ustalenia ojcostwa (Alaverdyan p. Armenii (dec.), § 33); prawa do wolności (Laidin p. Francji (nr 2)), porozumienia w sprawie tymczasowego aresztowania więźniów (np. spory dotyczące ograniczeń, w związku z umieszczeniem w placówce o podwyższonym rygorze, zob. Enea p. Włochom [GC], §§ 97-107 lub cel o wysokim poziomie zabezpieczenia (Stegarescu i  Bahrin Portugalii); lub postępowania dyscyplinarnego w wyniku którego ograniczono wizyty rodziny w więzieniu, zob. Gülmez p. Turcji, § 30); prawa ochrony dobrego imienia (Helmers Szwecji, § 27); prawa do dostępu do dokumentów administracyjnych (Loiseau p. Francji (dec.)), lub odwołania się od wglądu do akt policyjnych naruszające prawo do dobrego imienia, praw do ochrony własności i możliwości znalezienia zatrudnienia, a tym samym zarabiania na życie (Pocius p. Litwie, §§ 38-46, i Užukauskas p. Litwie, §§ 32-40); prawa do bycia członkiem stowarzyszenia (Sakellaropoulos p. Grecji (dec.) – podobnie, postępowań w sprawie rejestracji stowarzyszeń dotyczących praw cywilnych stowarzyszenia, nawet jeśli według prawa krajowego kwestia wolności stowarzyszania się należy do dziedziny prawa publicznego, zobacz: APEH Üldözötteinek Szövetsége i inni p. Węgrom, §§ 34-35) a wreszcie prawo do kontynuowania studiów wyższych (Emine Araç p. Turcji, §§ 18-25), sytuacja, która ma zastosowanie a fortiori w kontekście edukacji na poziomie szkoły podstawowej (Oršuš i inni p. Chorwacji [GC], § 104). Powyższe rozszerzenie pozwala Trybunałowi uznać, że prawno-cywilny charakter Art. 6 obejmuje nie tylko prawa majątkowego, ale także poszczególne prawa osobiste.

g) Kwestie wyłączone

237. Samo wykazanie, że spór ma charakter majątkowy nie jest wystarczające, aby Art. 6 § 1 zastosowanie (Ferrazzini p. Włochom [GC], § 25).

238. Sprawy wykraczające poza zakres Art. 6 obejmują postępowanie podatkowe: sprawy podatkowe nadal   wchodzą   w   zakres   prerogatyw   władzy   publicznej,     pozostawiając dominujący charakter publicznej relacji między podatnikiem a społeczeństwem (Ferrazzini p. Włochom [GC], § 29). Podobnie wyłączone są postępowania zabezpieczające dotyczące ceł lub opłat celnych (Emesa Sugar N.V. p. Holandii (dec.)).

239. W kwestii imigracji to samo tyczy się wjazdu, pobytu i wydalenia cudzoziemca, w stosunku do postępowań dotyczących przyznania azylu politycznego lub deportacji (wniosek o nakazanie uchylenia nakazu deportacji: Maaouia p. Francji [GC] § 38; ekstradycji: Peñafiel Salgado p. Hiszpanii (dec.) i Mamatkulov i Askarov p. Turcji [GC], §§ 81-83; oraz; pozwu o odszkodowanie wniesionego przez ubiegającego się o azyl w związku z odmową przyznania azylu: Panjeheighalehei p. Danii (dec.), w którym poniósł potencjalne poważne konsekwencje dla życia prywatnego lub rodzinnego bądź perspektyw zatrudnienia. Ten brak zastosowania rozciąga się na włączenie cudzoziemca do Systemu Informacyjnego Schengen: zob. Dalea p. Francji (dec.). Prawo do posiadania paszportu oraz prawo do obywatelstwa nie stanowią praw cywilnych w rozumieniu Art. 6 (Smirnov p. Rosji (dec.)). Jednak prawo cudzoziemca do ubiegania się o pozwolenie o pracę może podlegać pod Art. 6, zarówno w stosunku do pracodawcy, jak i pracownika, nawet jeżeli na mocy przepisów krajowych pracownik nie dysponuje locus standi do ubiegania się o takie pozwolenie, pod warunkiem istnienia przeszkody procesowej, która nie ma wpływu na istotę tego prawa (Jurisic and Collegium Mehrerau p. Austrii, §§ 54-62).

240. Zgodnie z orzeczeniem w sprawie Vilho Eskelinen i inni p. Finlandii [GC], spory dotyczące urzędników państwowych nie wchodzą w zakres Art. 6, jeżeli spełnione zostały dwa wskazane powyżej kryteria (zob. § 234 powyżej). Podobnie należy traktować przypadek żołnierza dyscyplinarnie zwolnionego ze służby, który nie mógł odwołać się od decyzji do sądu, ponieważ podniesiono szczególną relację między skarżącym a państwem (Suküt p. Turcji (dec.)). To samo tyczy się sporu dotyczącego ponownego przyjęcia na stanowisko sędziego, który wcześniej zrezygnował z sędziowania (Apay p. Turcji (dec.)).

241. Wreszcie, prawa polityczne, takie jak prawo do kandydowania w wyborach i zachowania posady (spór wyborczy, zob.: Pierre-Bloch p. Francji, 50), prawo do emerytury dla byłego członka parlamentu (Papon p. Francji (dec.)) lub prawo do prowadzenia przez partię działalności politycznej (spraw dotycząca rozwiązania partii politycznej zob.: Refah Partisi (The Welfare Party) i inni p. Turcji (dec.)) nie mogą być traktowane jako prawa cywilne w rozumieniu Art. 6 § 1 Konwencji. Postępowanie, w którym odmówiono organizacji pozarządowej prowadzącej obserwację wyborów parlamentarnych dostępu do dokumentów niezawierających informacji dotyczących samego skarżącego, nie zostało objęte zakresem Art. 6 § 1 (Geraguyn Khorhurd Akumb p. Armenii (dec.)).

Dodatkowo Trybunał potwierdził niedawno, że prawo do relacjonowania wypowiedzi, które zostały wygłoszone przed sądem w sprawach bez wyłaczenia jawności nie stanowi prawa cywilnego (Mackay i BBC Scotland p. Wielkiej Brytanii, §§ 20-22).

h) Zastosowanie Art. 6 Konwencji do postępowania innego niż postępowanie przed sądem krajowym

242. Czynności podejmowane w ramach postępowania przygotowawczego związane na przykład z zastosowaniem środków tymczasowych, takich jak nakaz sądowy, nie były co od zasady traktowane jako „ustalające” prawa i obowiązki cywilne, w związku z czym nie wchodziły w zakres ochrony Art. 6 (zob., inter alia, Verlagsgruppe News GMBH p. Austrii (dec.); i Libert p. Belgii (dec.)). Jednakże niedawno Trybunał odszedł od wcześniejszego orzecznictwa i przyjął nowe podejście. W sprawie Micallef p. Malcie [GC], §§ 83-86, Trybunał stwierdził, że stosowanie Art. 6 do środków tymczasowych zależeć będzie od spełnienia określonych warunków. Po pierwsze, przedmiotowe prawo będące przedmiotem postępowania głównego   lub   zapobiegawczego,   powinno   mieć   charakter   „cywilny” w rozumieniu Konwencji. Po drugie, środek tymczasowy, jego przedmiot i cel, jak również jego wpływ na takie prawo powinny stać się przedmiotem analizy. Zawsze kiedy uznaje się, że środek tymczasowy skutecznie określa przedmiotowe prawo lub obowiązek cywilny, bez względu na okres jego obowiązywania, Art. 6 znajdzie zastosowanie.

Art. 6 ma zastosowanie do postępowań tymczasowych, zmierzających do tych samych celów, co toczące się postępowania główne, w których nakaz tymczasowy jest natychmiast wykonalny i pociąga za sobą wydanie wyroku w sprawie tego samego prawa (RTBF p. Belgii,§ 64-65).

243. Następujące po sobie postępowania karne i cywilne. Jeśli prawo krajowe przewiduje postępowanie składające się z dwóch etapów – pierwszego, w którym sąd orzeka, czy istnieje prawo do odszkodowania, i drugiego, gdzie ustalana jest jego wysokość – to w rozumieniu Art. 6 § 1 Konwencji uzasadnione jest uznanie prawa jako cywilne dopiero w momencie określenia dokładnej wysokości takiego odszkodowania: orzeczenie ustalające takie prawo nie wiąże się jedynie z uznaniem istnienia przedmiotowego prawa, ale również odnosić się powinno do zakresu oraz sposobu jego wykonywania, co oczywiście obejmuje także ustalenie odszkodowania (Torri p. Włochom, § 19).

244. Co do wykonania orzeczeń sądu, Art. 6 § 1 Konwencji ma zastosowanie do wszystkich etapów postępowania sądowego, mającego na celu „orzeczenie co do praw i obowiązków cywilnych”, nie wyłączając etapów po wydaniu wyroku co do istoty sprawy. Zatem wykonanie orzeczenia wydanego przez sąd musi zostać uznane za integralną część „postępowania” w rozumieniu Art. 6 (zob. Hornsby p. Grecji, § 40 i Romańczyk p. Francji § 53, dotyczący wykonania wyroku upoważniającego do windykacji długów alimentacyjnych). Niezależnie od tego, czy Art. 6 ma zastosowanie do wstępnego postępowania, to tytuł wykonawczy określający prawa cywilne strony niekoniecznie musi wynikać z postępowania, do którego ma zastosowanie Art. 6 (zob. Buj p. Chorwacji, § 19). Exequatur nakazu przepadku wydanego przez sąd zagraniczny jest objęty Art. 6 jedynie w zakresie jego prawno-cywilnego charakteru (Saccoccia p. Austrii (dec.)).

245. W przypadku wniosków o wznowienie postępowania. Art. 6 nie mazastosowania do postępowania w sprawie wniosku o wznowienie postępowania cywilnego, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem (zob. Sablon p. Belgii, § 86). Rozumowanie to odnosi się również do wniosku o wznowienie postępowania po tym, jak Trybunał stwierdził naruszenie Konwencji (zob. Verein gegen Tierfabriken Schweiz (VgT) p. Szwajcarii (nr 2) [GC], § 24). Jednakże istnieją również bardzo wyjątkowe sprawy, w których procedura opisana w krajowym systemie prawnym jako wniosek o wznowienie postępowania stanowiła jedyną legalną możliwość dochodzenia zadośćuczynienia w odniesieniu do roszczeń cywilnych, a jego wynik był więc uznany za decydujący dla „cywilnych praw i obowiązków” skarżącego (Melis p. Grecji,§ 19-20).

2. Pojęcie „oskarżenia”

Artykuł 6 § 1 – Prawo do rzetelnego procesu sądowego

Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu… o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej…

a)        Zasady ogólne

246. Pojęcie „oskarżenia” ma znaczenie „autonomiczne”, niezależne od kategoryzacji stosowanych w ramach krajowych systemów prawnych (Adolf p. Austrii, 30).

247. Pojęcie „oskarżenia” powinno być zatem interpretowane w świetle standardów Konwencji. Może więc zostać zdefiniowane jako „oficjalne zawiadomienie o zarzucie popełnienia czynu zagrożonego karą przekazane osobie przez właściwy organ”, która to definicja odnosi się także do zbadania, czy „wpłynęło to w znacznym stopniu na sytuację [podejrzanego]” (zob. np. Deweer p. Belgii, §§ 42 i 46 oraz Eckle p. Niemcom, 73). Jednakże, na przykład zeznania, które osoba złożyła w trakcie kontroli drogowej, podczas której nie poinformowano jej o powodzie dla którego została przesłuchana oraz charakterze i przyczynie wysunięcia wobec niej podejrzenia, jak również bez udzielenia informacji, iż jej wypowiedzi mogą zostać użyte przeciwko niej, „miały istotny wpływ” na jej sytuację, pomimo że osoba ta nie była formalnie oskarżona o popełnienie czynu zagrożonego karą (Aleksandr Zaichenko p. Rosji, § 43). Trybunał orzekł również, że osoby przebywające w areszcie policyjnym, które zobowiązane zostały do złożenia przysięgi przed ich przesłuchaniem w charakterze świadka, stały się już podmiotem „oskarżania w sprawie karnej” i mają prawo do zachowania milczenia (Brusco p. Francji, §§ 46-50).

248. Co do autonomicznego pojęcia „karny”, Konwencja nie sprzeciwia się działaniom zmierzającym do „dekryminalizacji” wśród Państw-Stron. Jednakże, przestępstwa uznawane za mające charakter „regulacyjny” w wyniku dekryminalizacji mogą wchodzić w autonomiczny zakres pojęcia przestępstwa o charakterze ”karnym”. Pozostawienie państwom swobody wyłączenia takich przestępstw może prowadzić do skutków sprzecznych z przedmiotem i celem Konwencji (zob. Öztürk p. Niemcom, 49).

249. Punktem wyjścia dla oceny zastosowania aspektu karnego Art. 6 Konwencji są następujące kryteria określone w sprawie Engel i inni (Engel i inni p. Holandii, §§ 82-83): (1) klasyfikacja prawna na poziomie krajowym; (2) charakter przestępstwa; (3) zagrożenie karą, jaką dana osoba może ponieść.

250. Pierwsze kryterium jest względne i służy jedynie jako punkt wyjścia. Jeśli prawo krajowe klasyfikuje czyn jako zagrożony karą, to będzie to miało decydujące znaczenie. W przeciwnym wypadku Trybunał wyjdzie poza kwestię krajowej klasyfikacji czynu i zbada materialny charakter postępowania.

251. W ocenie drugiego kryterium, które uważa się za najważniejsze (Jussila p. Finlandii [GC], § 38), pod uwagę mogą być wzięte następujące czynniki:

  • w jaki sposób porównywalne procedury klasyfikowane są w innych państwach członkowskich Rady Europy (Öztürk p. Niemcom, 53);
  • fakt, że przestępstwo nie daje podstaw do założenia rejestru karnego może być znaczący, ale nie decydujący, gdyż ma on zwykle odzwierciedlenie w klasyfikacji krajowej (Ravnsborg p. Szwecji, 38).

252. Trzecie kryterium jest określane poprzez odniesienie do maksymalnej potencjalnej kary przewidywanej przez stosowne przepisy prawa (Campbell i Fell Wielkiej Brytanii, §72; Demicoli p. Malcie, § 34).

253. Drugie i trzecie kryterium określone w sprawie Engel i inni p. Holandii mają charakter jedynie alternatywny i niekoniecznie się kumulują; aby Art. 6 Konwencji znalazł zastosowanie, wystarczy, że dane przestępstwa miały w świetle Konwencji charakter „karny” lub osoba, która popełniła przestępstwo będzie podlegać sankcji, która ze względu na swój charakter i stopień dotkliwości będzie miała charakter „karny” (Öztürk Niemcom, § 54; Lutz Niemcom, § 55). Podejście kumulatywne można przyjąć w sytuacji, jeżeli analiza każdego z kryteriów nie pozwala na wyciągnięcie jednoznacznego wniosku co do istnienia oskarżenia w sprawie karnej (Bendenoun p. Francji, § 47).

254. Odnośnie stosowania terminów „oskarżenie w sprawie karnej” i „oskarżenie o popełnienie czynu zagrożonego karą” wszystkie trzy ustępy Art. 6 odnoszą się do identycznych sytuacji. Dlatego też, test zastosowania Art. 6 w jego prawno-karnym wymiarze będzie wyglądać tak samo co do ww. trzech ustępów.

b) Zastosowanie zasad ogólnych Postępowanie dyscyplinarne

255. Przestępstwa przeciwko dyscyplinie wojskowej, zagrożone karą w postaci przeniesienia do jednostki dyscyplinarnej na okres kilku miesięcy, wchodzą w zakres prawno-karnego aspektu Art. 6 Konwencji (Engel i inni p. Holandii, 85). Z drugiej zaś strony ścisły dwudniowy areszt został uznany za zbyt krótki, aby można go było zaliczyć do sfery „prawa karnego” (Engel i inni p. Holandii, § 85).

256. Art. 6 Konwencji ma oczywiście zastosowanie do postępowań przed sądami wojskowymi (Findlay p. Wielkiej Brytanii, § 69).

257. Kwestia postępowania dyscyplinarnego w różnych profesjach pozostaje otwarta, jako że Trybunał uznał za zbędne wydanie orzeczenia w sprawie, uznając, że postępowanie to ma charakter cywilno-prawny (Albert i Le Compte p. Belgii, 30). W sprawie dotyczącej postępowania dyscyplinarnego na skutek którego pracownik służby cywilnej przymusowo przeszedł na emeryturę, Trybunał stwierdził, że postępowanie to nie ma charakteru „karnego” w rozumieniu Art. 6 Konwencji, ponieważ decyzja władz krajowych miała charakter czysto administracyjny (Moullet p. Francji (dec.)).

258. Uwzględniając szczególny kontekst więzienny specjalny więzienny reżim dyscyplinarny można stwierdzić, że Art. 6 może mieć zastosowanie do czynów stanowiących naruszenie dyscypliny więziennej, ze względu na charakter zarzutów oraz charakter i surowość kar (zarzuty dotyczące grożenia śmiercią kuratorowi sądowemu i napaści na strażnika więziennego, czego skutkiem było przedłużenie o 47 dni aresztu w sprawie Ezeh i Connors p. Wielkiej Brytanii [GC], § 82; dla porównania zob. Štitić p. Chorwacji,§ 51-63, gdzie uznano, że Art. 6 nie ma zastosowania do postępowań dyscyplinarnych w których orzeczono karę siedmiodniowego odosobnienia i trzymiesięcznego ograniczenia możliwości poruszania się przez skarżącego po więzieniu, bez przedłużenia jego pobytu w więzieniu).

259. Jednak postępowanie dotyczące systemu więziennictwa jako takie nie wchodzi w prawno-karny zakres Art. 6. Na przykład, umieszczenie więźnia w jednostce o zaostrzonym rygorze nie dotyczy oskarżenia w sprawie karnej; dostęp do sądu w celu podważenia takiej decyzji i ograniczeń, które mogą jej towarzyszyć, powinno zostać zbadane w ramach cywilnego aspektu 6 § 1 Konwencji (Enea p. Włochom [GC], § 98).

260. Środki podjęte przez sąd na podstawie przepisów dotyczących zakłócania porządku w prowadzonym przez niego postępowaniu (obraza sądu) są uznawane za nieobjęte zakresem Art. 6, ponieważ zbliżone są do wykonywania uprawnień dyscyplinarnych (Ravnsborg p. Szwecji, 34; Putz p. Austrii, §§ 33-37). Jednak charakter i dotkliwość kary mogą powodować, iż Art. 6 będzie mieć zastosowanie do skazania za obrazę sądu, co w prawie krajowym może stanowić przestępstwo (Kyprianou p. Cyprowi [GC], §§ 61-64, kara pięciu dni więzienia) lub wykroczenie (Zaicevs p. Łotwie, §§ 31-36, trzy dni aresztu jako kara administracyjna).

261. Co do naruszenia poufności postępowania sądowego, należy dokonać rozróżnienia między osobami, które bardziej niż inni związane są obowiązkiem zachowania poufności dochodzenia, np. sędziowie, adwokaci i osoby ściśle związane z funkcjonowaniem sądów, a osobami, które nie są objęte sferą dyscyplinarną wymiaru sprawiedliwości (Weber p. Szwajcarii, §§ 33-34).

262. Jeśli chodzi o obrazę Parlamentu, Trybunał rozróżnia uprawnienia władzy ustawodawczej do uregulowania własnych postępowań w przypadku naruszenia przywilejów przysługujących jego członkom, a rozszerzonym zakresem uprawnień do karania osób niebędących jego członkami za czyny dokonane poza jego obrębem. W pierwszym przypadku można uznać, że mamy do czynienia z charakterem dyscyplinarnym sprawy, zważywszy, że Trybunał uznaje drugi przypadek za mający charakter karny, biorąc  pod uwagę ogólne zastosowanie i dotkliwość potencjalnej kary, która mogłaby zostać nałożona (pozbawienie wolności do 60 dni oraz grzywna, Demicoli p. Malcie, 32).

Postępowanie administracyjne, podatkowe, celne i z zakresu prawa ochrony konkurencji

263. Następujące przestępstwa administracyjne mogą wchodzić w zakres aspektu karnego Art. 6:

264. Z drugiej strony, Trybunał nie uważa, iż Art. 6 ma zastosowanie do środka zabezpieczającego, takiego jak natychmiastowe odebranie prawa jazdy (Escoubet p. Belgii [GC]).

265. Art. 6 Konwencji został uznany za mający zastosowanie do postępowań w sprawie dopłat do podatku w oparciu o następujące elementy: (1) prawo określające sankcje obejmowało wszystkich obywateli jako podatników, (2) dopłata nie miała  być odszkodowaniem pieniężnym za szkodę, ale w istocie karą nałożoną w celu zapobiegania ponownemu uchylaniu się, (3) została nałożona na mocy bezwzględnie obowiązującego przepisu w celu odstraszenia i ukarania;(4) a wysokość kary była znaczna (Bendenoun p. Francji). Karny charakter czynu może być wystarczający dla celów zastosowania Art. 6 bez względu na niską kwotę kary podatkowej (10% w ramach ponownego ustalenia wysokości zobowiązania podatkowego, Jussila p. Finlandii [GC], § 38).

266. Art. 6 Konwencji nie obejmuje jednak ani „zwykłych” postępowań w sprawie wymiaru podatku, ani postępowań dotyczących  odsetek za zwłokę w dokonaniu  płatności, ponieważ mają one przede wszystkim na celu uzyskanie rekompensaty pieniężnej za szkody poniesione przez organy podatkowe, a nie zniechęcanie do popełnienia kolejnego czynu (Mieg de Boofzheim p. Francji (dec.)).

267. Prawno-karny zakres Art. 6 ma zastosowanie do prawa celnego (Salabiaku p. Francji), prawa ochrony konkurencji (Société Stenuit p. Francji) oraz kar nałożonych przez sąd właściwy w sprawach finansowych (Guisset p. Francji).

Kwestie polityczne

268. Sankcje wyborcze, takie jak pozbawienie prawa do czynnego udziału w wyborach i obowiązek zapłaty na rzecz Skarbu Państwa kwoty równej kwocie nadwyżki wydatków wyborczych, nie wchodzą w prawno-karny zakres Art. 6 Konwnecji (Pierre-Bloch p. Francji,§ 53-60).

269. Postępowania w sprawie rozwiązania partii politycznych dotyczą praw politycznych, w związku z czym nie wchodzą w zakres 6 § 1 (Refah Partisi (the Welfare Party) i inni Turcji (dec.)).

270. Uznano, że Art. 6 nie ma zastosowania do komisji śledczych ustanowionych przez Parlament, ponieważ organy te badają sprawy dotyczące interesu ogólnego i publicznego (zob. Montera p. Włochom (dec.)).

271. W odniesieniu do postępowań lustracyjnych, Trybunał stwierdził ostatnio, że przewaga aspektów karnych o znaczeniu karnym (charakter przestępstwa – nieprawdziwe oświadczenie lustracyjne – oraz charakter i dotkliwość kary – długotrwały zakaz wykonywania niektórych zawodów) może sprawić, że postępowanie takie wejdzie w prawno- karny zakres Art. 6 Konwencji (Matyjek p. Polsce (dec.); odmienne podejście zob. Sidabras i Džiautas p. Litwie (dec.)).

272. Uznano, że Art. 6 ma zastosowania w swoim aspekcie karnym do procedury impeachmentu przeciwko prezydentowi kraju w związku poważnym naruszeniem przepisów Konstytucji (Paksas p. Litwie [GC], §§ 66-67).

Wydalenie i ekstradycja

273. Procedury wydalania cudzoziemców nie mieszczą się w zakresie prawno-karnego aspektu Art. 6, bez względu na fakt, że mogą być prowadzone w ramach postępowania karnego (Maaouia p. Francji [GC], § 39). To samo podejście ma zastosowanie do postępowań ekstradycyjnych (Peñafiel Salgado p. Hiszpanii (dec.)) lub postępowań w sprawie Europejskiego Nakazu Aresztowania (Monedero Angora p. Hiszpanii (dec.)).

274. Z drugiej jednak strony zastąpienie kary pozbawienia wolności deportacją i zakazem wjazdu na terytorium kraju przez okres dziesięciu lat, w którym to przypadku danej osobie nie dano możliwości wyrażenia swoich poglądów i nie wzięto pod uwagę żadnych innych okoliczności, a jedynie quasi-automatycznie zastosowano nowowprowadzony przepis prawa karnego, należy traktować tak samo jak orzeczoną na początku karę (Gurguchiani p. Hiszpanii, §§ 40 and 47-48).

Różne etapy postępowania karnego, postępowania wpadkowe i środki następcze

275. Środki przyjęte w celu zapobiegania zakłócaniu porządku lub przestępstwom nie są objęte gwarancjami Art. 6 (specjalny dozór policyjny –Raimondo p. Włochom, § 43; lub ostrzeżenie wydane przez policję w stosunku do osoby młodocianej, która dopuściła się nieprzyzwoitych napaści na uczennice z jego szkoły – R p. Wielkiej Brytanii (dec.)).

276. Art.6 może mieć zastosowanie w sytuacji przymuszania do dostarczenia materiału dowodowego, nawet przy braku jakiegokolwiek innego postępowania, lub w przypadku gdy skarżący został uniewinniony w postępowaniu głównym (na przykład, gdy osoba zarejestrowana jako właściciel pojazdu zostaje ukarana grzywną za odmowę udzielania informacji co do tożsamości kierowcy, zarzuca się jej popełnienie przestępstwa drogowego, mimo że postępowanie główne nigdy nie było prowadzone – zob. O’Halloran i Francis p. Wielkiej Brytanii [GC], § 35).

277. Aspekt karny Art. 6 § 1 w zasadzie nie ma zastosowania do postępowań dotyczących wniosków o udzielenie pomocy prawnej (Gutfreund p. Francji,§ 36-37).

278. Co do zasady, środki w postaci przepadku mające negatywny wpływ na prawa własności osób trzecich w przypadku braku zagrożenia wszczęcia przeciwko nim postępowania karnego nie oznaczają „postawienia w stan oskarżenia” (zajęcie statku powietrznego w sprawie Air Canada p. Wielkiej Brytanii, § 54; przepadek złotych monet w sprawie AGOSI p. Wielkiej Brytanii,§ 65-66). Jednak pouczenie administracyjne i konfiskata publikacji (nawołującej do nienawiści na tle etnicznym), z uwagi na ich karny i odstraszający cel oraz surowość kary, należą do sfery prawa karnego (Balsytė-Lideikienė p. Litwie, § 61).

279. Odnośnie do postępowania przygotowawczego (śledztwo, dochodzenie), Trybunał traktuje postępowanie karne jako całość. Dlatego niektóre wymogi Art. 6, takie  jak obowiązek zapewnienia rozsądnej długości postępowania lub prawo do obrony, mogą  również być istotne na tym etapie postępowania, o ile rzetelność procesu może zostać poważnie naruszona w wyniku braku ich przestrzegania już w tej fazie (Imbrioscia p. Szwajcarii, § 36). Jednak sposób zastosowania tych gwarancji na początku śledztwa zależy  od szczególnych cech postępowania oraz okoliczności sprawy (John Murray p. Wielkiej Brytanii, 62).

280. Mimo że sędziowie śledczy nie konkretyzują „oskarżenia w sprawie karnej”, to kroki przez nich podjęte mają bezpośredni wpływ na prowadzenie i rzetelność dalszego postępowania, w tym samego procesu. W związku z tym Trybunał może uznać, że Art. 6 § 1 ma zastosowanie do dochodzenia prowadzonego przez sędziego śledczego, przy czym niektóre gwarancje proceduralne wynikające z Art. 6 § 1 mogą takiego zastosowania nie mieć (Vera Fernández-Huidobro Hiszpanii, §§ 108-114)

281. Jeśli chodzi o zawieszenie postępowania karnego w związku z immunitetem parlamentarnym, podczas gdy na mocy Art. 6 Konwencji nie istnieje prawo do konkretnego rozstrzygnięcia postępowania karnego, lub w konsekwencji do formalnego skazania lub uniewinnienia od zarzutów, niewątpliwie istnieje prawo do zbadania sprawy przez sąd w rozsądnym terminie od momentu wszczęcia procesu sądowego. W związku z  tym niemożność uzyskania przez członka parlamentu zniesienia jego immunitetu parlamentarnego w celu obrony w postępowaniu karnym, zawieszonym do czasu wygaśnięcia kadencji, wchodzi w zakres Art. 6 § 1 (Kart p. Turcji [GC], §§ 67-70).

282. Art. 6 § 1 znajduje zastosowanie przez cały czas trwania postępowania dotyczącego jakiegokolwiek „zarzutu karnego”, łącznie ze skazaniem (na przykład, postępowanie dotyczące konfiskaty umożliwiające sądom krajowym dokonanie oceny wartości przedmiotu nakazu przepadku – Phillips p. Wielkiej Brytanii, § 39). Art. 6 w swoim aspekcie karnym może mieć również zastosowanie do postępowań dotyczących rozbiórki domu zbudowanego bez pozwolenia na budowę, ponieważ rozbiórka mogłaby zostać uznana za „karę” (Hamer p. Belgii, § 60; zob., w odniesieniu do Art. 7, zajęcie gruntu w związku z bezprawną budową w strefie przybrzeżnej – wyrok w sprawie Sud Fondi Srl i inni p. Włochom (dec.)). Art. 6 nie ma jednak zastosowania do postępowań w sprawie zgodności pierwotnego wyroku z bardziej korzystnymi przepisami nowego Kodeksu Karnego (Nurmagomedov p. Rosji, § 50).

283. Postępowania dotyczące wykonania wyroku, takie jak postępowanie w sprawie zastosowania amnestii (Montcornet de Caumont p. Francji (dec.)), postępowania dotyczące zwolnień warunkowych (Aldrian p. Austrii (dec.)), postępowanie dotyczące przekazań w rozumieniu Konwencji o przekazywaniu osób skazanych (Szabó p. Szwecji (dec.) zobacz jednak odmienne rozstrzygnięcie, Buijen p. Niemcom,§ 40-45, w świetle konkretnych okoliczności sprawy), lub postępowanie egzekucyjne dotyczące wykonania nakazu przepadku wydanego przez sąd zagraniczny (Saccoccia p. Austrii (dec.)), nie wchodzą w zakres karny Art. 6.

284. Co do zasady, Art. 6 ma zastosowanie do odwołań w kwestiach formalnych (Meftah i inni Francji [GC], § 40) oraz do postępowań konstytucyjnych (Gast i Popp p. Niemcom, § 65-66); Caldas Ramírez de Arrellano p. Hiszpanii (dec.), jeżeli takie postępowania stanowią dalszy etap stosownego postępowania karnego, a ich wyniki mogą być decydujące dla osób skazanych.

285. Wreszcie, Art. 6 nie stosuje się również do postępowań dotyczących wznowienia postępowania, ponieważ osoba w stosunku do której wyrok jest prawomocny i która ubiega się o wznowienie sprawy, nie jest „oskarżona o popełnienie przestępstwa” w rozumieniu tego artykułu (Fischer p. Austrii (dec.)). Jedynie nowe postępowania, wszczęte po uwzględnieniu wniosku o wznowienie, mogą być uważane za dotyczące oskarżenia (Löffler p. Austrii, §§ 18- 19). Podobnie, Art. 6 nie ma zastosowania do wniosku o wznowienie postępowania karnego, w następstwie stwierdzenia naruszenia przez Trybunał (Öcalan p. Turcji (dec.)). Jednak postępowania odwoławcze o charakterze nadzorczym mające na celu zmianę prawomocnego orzeczenia wchodzą w prawno-karny zakres 6 (Vanyan p. Rosji, § 58).

c) Związek z innymi przepisami Konwencji lub jej Protokołami

286. Art. 5 § 1 (c) zezwala na pozbawienie wolności tylko w związku z postępowaniem karnym. Wynika to bezpośrednio z jego brzmienia, które musi być interpretowane w związku zarówno z lit. (a), jak i pkt. 3, które stanowią jedną całość (Ciulla p. Włochom, § 38). Z tego również powodu pojęcie „oskarżenia w sprawie karnej” jest również istotne dla stosowania gwarancji Artykułu 5 § 1 (a) i (c) oraz § 3 (zob. np. Steel i inni p. Wielkiej Brytanii, § 49). Wynika z tego, że postępowanie dotyczące zatrzymania wyłącznie na podstawie jednego z powodów wymienionych w innych literach Art. 5 § 1, takie jak zatrzymanie osoby umysłowo chorej (lit. (e)), nie wchodzą w karny zakres Art. 6 (Aerts p. Belgii, § 59).

287. Mimo istnienia ścisłego związku między Art. 5 § 4 i Art. 6 § 1 w zakresie postępowania karnego, należy pamiętać, że te dwa artykuły służą realizacji różnych celów, a w konsekwencji prawno-karny aspekt Art. 6 nie ma zastosowania do postępowań w sprawie badania legalności zatrzymania wchodzącego w zakres Art. 5 § 4, który stanowi lex specialis w odniesieniu do Art. 6 Konwnecji (Reinprecht p. Austrii, §§ 36, 39, 48 i 55).

288. Pojęcie „kary” w rozumieniu Art. 7 Konwencji ma również charakter autonomiczny (Welch p. Wielkiej Brytanii, § 27). Trybunał przy każdorazowej ocenie istnienia „kary” za punkt wyjścia bierze pod uwagę kwestię, czy środek w sprawie został nałożony w związku ze skazaniem za popełnienie „przestępstwa”. W tym względzie należy przyjąć potrójny test określony w wyroku sprawie Engel i inni (Brown p. Wielkiej Brytanii (dec.).

289. Pojęcia „przestępstwa” i „kary” mogą być również istotne dla stosowalności 2 i 4 Protokołu nr 7 (Grecu p. Rumunii, § 81; Sergey Zolotukhin p. Rosji [GC], §§ 52-57).

3. Pojęcia „życia prywatnego” i „życia rodzinnego”

Artykuł 8 – Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego

Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej

Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób.

a) Zakres Art. 8

290. Podczas gdy Art. 8 Konwencji ma na celu zapewnienie ochrony czterech obszarów osobistej wolności – życia prywatnego, życia rodzinnego, mieszkania i korespondencji – obszary te nie wykluczają się wzajemnie, a zastosowanie danego środka może jednocześnie stanowić ingerencję w obszar życia prywatnego i rodzinnego (Menteş i inni p. Turcji, § 73; Stjerna p. Finlandii, § 37; López Ostra p. Hiszpanii, § 51; Burghartz p. Szwajcarii 24; Płoski p. Polsce § 32).

b) Sfera „życia prywatnego”

291. Nie istnieje wyczerpująca definicja życia prywatnego (Niemietz p. Niemcom, 29), ale jest to pojęcie szerokie (Peck p. Wielkiej Brytanii, § 57; Pretty p. Wielkiej Brytanii, § 61, które obejmuje następujące obszary:

– integralność fizyczna i psychologiczna i moralna danej osoby (X i Y p. Holandii, § 22), w tym leczenie medyczne i badania psychiatryczne (Glass p. Wielkiej Brytanii, §§ 70-72; Y. F p. Turcji, § 33 wymuszenie badania ginekologicznego; Matter p. Słowacji, § 64; Worwa Polsce, § 80) oraz zdrowie psychiczne (Bensaid p. Wielkiej Brytanii, § 47); integralność fizyczna kobiety w ciąży w odniesieniu do aborcji (Tysiąc p. Polsce, §§ 107 i 110, i A, B i C p. Irlandii [GC], §§ 244-46), oraz integralność fizyczna i psychologiczna ofiar przemocy domowej (Hajduová p. Słowacji, § 46);

  • prawo do rozwoju osobistego i osobistej wolności (Pretty p. Wielkiej Brytanii, §§ 61 i 67 dotyczące wyboru osoby do unikania tego co jej zdaniem mogłoby stanowić niegodne i bolesne zakończenie jej życia), choć nie obejmuje ono wszystkich działań publicznych, w które osoba może chcieć się angażować wraz z innymi (na przykład polowania na dzikie ssaki z udziałem psów, Friend i Countryside Alliance i inni Wielkiej Brytanii (dec), § 40-43);
  • prawo osoby do decydowania jak i kiedy powinno zakończyć się jej życie, oraz zapewnienie, że jest ona w stanie wyrazić swoją wolną wolę w tym zakresie i podjęć odpowiednie działania (Haas p. Szwajcarii, § 51);
  • prawo do poszanowania decyzji o zostaniu lub nie zostaniu rodzicem w sensie biologicznym (Evans p. Wielkiej Brytanii [GC], § 71), w tym prawo do wyboru okoliczności, w jakich zostaje się rodzicem (Ternovszky p. Węgrom, 22, odnośnie porodu w domu). Jednakże Trybunał pozostawił otwartą kwestię, czy prawo do adopcji powinno wchodzić w zakres samego Art. 8, uznając jednocześnie, że prawo jednej osoby do ubiegania się o zezwolenie na adopcję zgodnie z ustawodawstwem krajowym wchodzi „w zakres” Art. 8 (E.B. p. Francji [GC], §§ 46 i 49); zobacz również, w odniesieniu do procedury zapewniającej dostęp do aborcji, Schwizgebel p. Szwajcarii, § 73). Konwencja nie gwarantuje prawa osobie, która adoptowała dziecko do zakończenia adopcji (Goţia p. Rumunii (dec.));
  • niektóre prawa osób niepełnosprawnych: Art. 8 został uznany za mający zastosowanie do wymogu uiszczenia podatku od zwolnienia ze służby wojskowej, mimo że dana osoba została uznana za niezdolną do jej odbycia (Glor p. Szwajcarii, § 54), ale nie do prawa osób niepełnosprawnych do uzyskania dostępu do plaży i morza podczas wakacji (Botta p. Włochom, 35).

292. Możliwe formy ingerencji w prawo do życia prywatnego mogą przedstawiać się następująco:

  • monitoring miejsc publicznych, gdzie dane wizualne są zapisywane, przechowywane i udostępniane opinii publicznej (Peck Wielkiej Brytanii, §§ 57-63);
  • monitoring GPS osoby oraz przetwarzanie i wykorzystanie danych uzyskanych w ten sposób (Uzun p. Niemcom, 52);
  • monitoring pracowników przez pracodawcę (Köpke p. Niemcom (dec.), dotyczący kasjera w supermarkecie podejrzanego o kradzież;
  • poważne zanieczyszczenie środowiska mogące mieć potencjalny wpływ na dobro osób fizycznych oraz uniemożliwiające im korzystanie z ich domów, co negatywnie wpływa na ich życie prywatne i rodzinne (López Ostra p. Hiszpanii, § 51; Tatar p. Rumunii, § 97), w tym nieprzyjemne zapachy dochodzące z wysypiska śmieci zlokalizowanego w pobliżu więzienia, docierające do celi więziennych uznawanych za jedyną „przestrzeń życiową” będącą do dyspozycji więźniów przez okres kilku lat (Brânduşe p. Rumunii, §§ 64-67); i emisje hałasu (Deés p. Węgrom,§ 21-24, dotyczy hałasu wywołanego ruchem ulicznym, i Mileva i inni p. Bułgarii, § 97, niedogodność spowodowana działalnością klubu komputerowego mieszczącego się w bloku mieszkalnym);
  • sprawy dotyczące pogrzebu członków rodziny, w których Art. 8 ma również zastosowanie, niekiedy bez wyjaśnienia przez Trybunał, czy ingerencja odnosi się do pojęcia życia prywatnego lub rodzinnego: nadmierna zwłoka ze strony władz w zakresie zwrotu ciała dziecka po sekcji zwłok (Pannullo i Forte p. Francji, § 36); odmowa  wydania zezwolenia na przeniesienie urny z prochami męża skarżącej (Elli Poluhas Dödsbo p. Szwecji, § 24); prawo matki do wzięcia udziału w pogrzebie swego martwo urodzonego dziecka, prawdopodobnie łącznie z ceremonią pogrzebową, a także do przewiezienia ciała dziecka w odpowiednim pojeździe (Hadri-Vionnet Szwajcarii, § 52);
  • zakaz aborcji, gdy dochodzona jest ze względu na stan zdrowia i/lub dobre samopoczucie, pomimo iż Art. 8 nie może być interpretowany jako przyznający prawo do aborcji (A, B i C p. Irlandii [GC], §§ 214 i 216);
  • arbitralna odmowa przyznania obywatelstwa w określonych okolicznościach, mimo że prawo do nabycia określonej narodowości nie jest gwarantowane przez Konwencję (Karassev i Rodzina p. Finlandii (dec.)).

293. Podczas gdy Art. 8 zapewnia osobom sferę, w ramach której mogą one swobodnie dążyć do rozwoju i realizacji swej osobowości (Brüggemann i Scheuten Niemcom (dec.) § 55), jego zakres nie ogranicza się do środków wywierających wpływ na osoby w obrębie ich domów  lub  ich  terenów  prywatnych:  istnieje  strefa  interakcji  między  daną  osobą  a innymi, nawet w kontekście publicznym, która może wchodzić w zakres życia prywatnego(P.G. i J.H. p. Wielkiej Brytanii, §§ 56 and 57).

294. Nie każdy czyn, który negatywnie wpływa na integralność fizyczną lub moralną, stanowi ingerencję w prawo do poszanowania życia prywatnego. Jednakże zdarzenie, które nie osiąga progu dotkliwości określonego w Art. 3 może powodować naruszenie Art. 8 w jego aspekcie dotyczącym życia prywatnego w przypadku istnienia wystarczająco negatywnego wpływu na integralność fizyczną i moralną (zob. Costello-Roberts p. Wielkiej Brytanii, 36). Mogą zaistnieć okoliczności, w których Art. 8 zapewnia ochronę w odniesieniu do warunków zatrzymania, które nie osiągają poziomu dotkliwości wymaganego przez Art. 3 (Raninen p. Finlandii, § 63).

c) Sfera „życia rodzinnego”

295. Pojęcie życia rodzinnego jest autonomiczne (Marckx p. Belgii, 31; oraz Marckx p. Belgii, § 69). W związku z tym, to czy „życie rodzinne” istnieje, czy też nie, jest zasadniczo kwestią faktyczną zależną od rzeczywistego istnienia w praktyce bliskich więzi osobistych (K Wielkiej Brytanii (dec.)). W przypadku braku prawnego istnienia życia rodzinnego Trybunał będzie zatem de facto brać pod uwagę więzi rodzinne, takie jak wspólne zamieszkiwanie przez skarżących (Johnston i inni p. Irlandii, § 56). Inne czynniki obejmują czas trwania związku i – w przypadku par – to, czy partnerzy wykazali zaangażowanie w związek poprzez posiadanie wspólnego potomstwa (X, Y i Z p. Wielkiej Brytanii, § 36). Należy ponownie podkreślić, iż mimo że nie istnieje wyczerpująca definicja zakresu życia rodzinnego, z orzecznictwa Trybunału wynika, że obejmuje ono następujące kwestie:

Prawo do pozostania rodzicem

296. Podobnie jak pojęcie „życia prywatnego”, pojęcie „życia rodzinnego” obejmuje prawo do poszanowania decyzji w sprawie pozostania rodzicem biologicznym (Dickson p. Wielkiej Brytanii [GC], § 66). W związku z tym, prawo pary do skorzystania z medycznie wspomaganej prokreacji wchodzi w zakres Art. 8, jako że stanowi wyraz życia prywatnego i rodzinnego (H. i inni p. Austrii, § 60). Jednak przepisy Art. 8 jako takie nie gwarantują ani prawa do założenia rodziny, ani prawa do adopcji (E.B. p. Francji [GC]).

W odniesieniu do dzieci

297. Naturalna więź między matką a jej dzieckiem (Marckx p. Belgii, 31; Kearns p. Francji, § 72).

298. Dziecko urodzone w związku małżeńskim stanowi ipso jure część tego związku; stąd od chwili jego urodzenia i przez sam ten fakt, między dzieckiem a rodzicami istnieje więź mająca charakter życia rodzinnego, która nie może zostać zerwana w wyniku późniejszych wydarzeń, chyba że w wyjątkowych okolicznościach (Ahmut p. Holandii, § 60; Gül p. Szwajcarii, § 32; Berrehab p. Holandii, § 21; Hokkanen p. Finlandii, 54).

299. W przypadku biologicznego ojca i jego dziecka urodzonego poza związkiem małżeńskim, na istotne czynniki mogą składać się: wspólne zamieszkiwanie, charakter relacji między rodzicami i zainteresowanie ojca dzieckiem (Keegan p. Irlandii, §§ 42-45; p. Wielkiej Brytanii (dec); Nylund p. Finlandii (dec); Lebbink p. Holandii, §§ 37-40).

300. Na ogół jednak wspólne zamieszkiwanie nie stanowi warunku sine qua non życia rodzinnego między rodzicami a dziećmi (Berrehab p. Holandii, § 21).

301. Dzieci adoptowane i ich rodzice adopcyjni (X p. Francji (dec.); X p. Belgii i Holandii (dec.); Pini i inni p. Rumunii, §§ 139-140 i 143-148). Zgodna z prawem i faktyczna adopcja może stanowić „życie rodzinne”, nawet w przypadku braku pożycia lub prawdziwej więzi między dzieckiem przysposobionym i jego rodzicami przysposabiającymi (Pini i inni p. Rumunii, §§ 143-148).

302. Trybunał może uznać istnienie de facto „życia rodzinnego” między przybranymi rodzicami a przyznanym im dzieckiem, uwzględniając czas spędzony razem, jakość więzi i rolę odgrywaną przez dorosłych w stosunku do dziecka (Moretti i Benedetti Włochom, § 48-52).

303. Więzi pomiędzy dzieckiem i bliskimi krewnymi, takimi jak między dziadkami i wnukami, bowiem krewni tacy mogą odgrywać istotną rolę w życiu rodzinnym (Price p. Wielkiej Brytanii (dec.); Bronda p. Włochom, 51).

304. Życie rodzinne nie kończy się, gdy dziecko zostaje umieszczane w ośrodku opiekuńczo-wychowawczym (Johansen p. Norwegii, § 52) lub rodzice rozwiodą się (Mustafa i Armaian Akn p. Turcji, 19).

305. W sprawach dotyczących imigracji, życie rodzinne pomiędzy rodzicami a dorosłymi dziećmi nie będzie miało miejsca, chyba że osoby takie mogą wykazać dodatkowe elementy ich wzajemnej zależności, inne niż zwykłe więzy emocjonalne (Slivenko Łotwie [GC], § 97; Kwakye-Nti i Dufie p. Holandii (dec.)). Jednakże, takie więzi mogą być brane pod uwagę w ramach aspektu „życia prywatnego” (Slivenko p. Łotwie [GC], § 97). W wielu sprawach dotyczących młodych pełnoletnich osób, którzy jeszcze nie założyli własnej rodziny, Trybunał przyjął, że ich stosunki z rodzicami i innymi bliskimi członkami rodziny również stanowią „życie rodzinne” (Maslov p. Austrii [GC], § 62).

W odniesieniu do par

306. Pojęcie „rodziny” w ramach Art. 8 nie ogranicza się wyłącznie do związków małżeńskich i może obejmować de facto inne „więzi rodzinne”, jeśli partnerzy zamieszkują razem bez zawarcia związku małżeńskiego (Johnston i inni p. Irlandii, § 56).

307. Nawet przy braku wspólnego zamieszkiwania mogą istnieć wystarczające więzi dla celów stwierdzenia istnienia życia rodzinnego (Kroon i inni Holandii, § 30).

308. To, że małżeństwo nie jest zgodne z prawem krajowym, nie stanowi przeszkody dla istnienia życia rodzinnego (Abdulaziz, Cabales i Balkandali p. Wielkiej Brytanii, 63). Sytuacja, w której para zawarła czysto religijny związek małżeński nieuznawany przez prawo krajowe może wchodzić w zakres „życia rodzinnego” w rozumieniu Art. 8. Jednakże, Art. 8 nie może być interpretowany jako nakładający na państwo obowiązek uznawania ślubów kościelnych, na przykład w odniesieniu do praw spadkowych lub rent rodzinnych (Şerife Yiğit p. Turcji [GC], §§ 97-98 i 102).

309. Zaręczyny same w sobie nie powodują powstania życia rodzinnego (Wakefield p. Wielkiej Brytanii (dec.)).

310. Stały związek pary tej samej płci mieści się w zakresie pojęcia „życia rodzinnego”, w taki sam sposób, jak związek pary osób różnej płci (Schalk i Kopf p. Austrii (decyzja nie ostateczna), §§ 92-94, i B. i J.S. p. Austrii, § 30).

W odniesieniu do innych związków

311. Życie rodzinne może również istnieć pomiędzy rodzeństwem (Moustaquim p. Belgii, § 36; Mustafa i Armağan Akın p. Turcji, § 19) oraz ciotkami/wujami i siostrzeńcami/siostrzenicami/bratankami/bratanicami (Boyle p. Wielkiej Brytanii, §§ 41-47). Jednak zgodnie z tradycyjnym podejściem, bliskie relacje, których nie można uznać za „życie rodzinne”, na ogół wchodzą w zakres „życia prywatnego” (Znamenskaya p. Rosji, § 27 i zawarte tam odniesienia).

Interesy materialne

312. „Życie rodzinne” nie obejmuje wyłącznie relacji społecznych, moralnych i kulturowych, ale również interesy o charakterze materialnym, na co wskazują między innymi obowiązki alimentacyjne oraz instytucja zachowku w krajowych systemach prawnych większości Państw-Stron („réserve héréditaire”). Tak więc Trybunał przyjął, że prawo dziedziczenia między dziećmi a rodzicami oraz między wnukami a dziadkami jest tak ściśle związane z życiem rodzinnym, że wchodzi w zakres Art. 8 (Marckx Belgii, § 52; Pla i Puncernau p. Andorze, § 26). Art. 8 nie wymaga jednak, by dziecko miało prawo do bycia uznanym za spadkobiercę zmarłego dla celów dziedziczenia (Haas p. Holandii, § 43).

313. Trybunał orzekł, że przyznanie rodzinie zasiłku umożliwia państwom „udowodnienie ich poszanowania dla życia rodzinnego” w rozumieniu Art. 8 Konwencji; w związku z tym zasiłek wchodzi w zakres tego przepisu (Fawsie p. Grecji, 28).

314. Pojęcie „życia rodzinnego” nie ma zastosowania do roszczeń odszkodowawczych przeciwko osobie trzeciej po śmierci narzeczonej skarżącego (Hofmann p. Niemcom (dec.)).

4. Pojęcia „domu” i „korespondencji”

Artykuł 8 – Prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego

Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej

Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób.

a) Zakres Art. 8

315. Podczas gdy Art. 8 ma na celu zapewnienie ochrony czterech obszarów osobistej autonomii – życia prywatnego, życia rodzinnego, mieszkania i prywatnej korespondencji – obszary te nie wykluczają się wzajemnie, a zastosowanie danego środka może jednocześnie stanowić ingerencję w obszar życia prywatnego i rodzinnego oraz sferę mieszkania i korespondencji (Menteş i inni p. Turcji, § 73; Klass i inni p. Niemcom, 41; López Ostra p. Hiszpanii, § 51; Margareta i Roger Andersson p. Szwecji, § 72).

b) Zakres pojęcia „dom”

316. Dom jest pojęciem autonomicznym, a więc to, czy dane miejsce zamieszkania stanowi „dom” chroniony na mocy Art. 8 § 1 będzie zależeć od okoliczności faktycznych, w szczególności od istnienia wystarczających i trwałych powiązań z określonym miejscem (Prokopovich p. Rosji, § 36; Gillow p. Wielkiej Brytanii, § 46; McKay-Kopecka p. Polsce (dec.)). Ponadto określenie „domu” w angielskiej wersji językowej Art. 8 nie powinno być interpretowane wąsko, zważywszy, że francuski odpowiednik „domicile” ma szerszy wydźwięk (Niemietz p. Niemcom, § 30).” Pojęcie to:

  • obejmuje zajmowanie domu należącego do innej osoby, jeśli ma to miejsce przez długotrwałe okresy w ujęciu rocznym (Menteş i inni p. Turcji, § 73). W rozumieniu Art. 8 skarżący nie musi być właścicielem „domu”;
  • nie ogranicza się on do prawnie uregulowanych miejsc zamieszkania (Buckley p. Wielkiej Brytanii, § 54; Prokopovich p. Rosji, 36;);
  • może zatem mieć on zastosowanie do mieszkań socjalnych zajmowanych przez skarżącego w roli najemcy, mimo że prawo do zajmowania na mocy prawa krajowego wygasło (McCann p. Wielkiej Brytanii, § 46); nie ogranicza się to do tradycyjnych miejsc zamieszkania i może na przykład obejmować również przyczepy kempingowe i inne siedziby o charakterze nietrwałym (Buckley p. Wielkiej Brytanii (raport Komisji, § 64; Chapman p. Wielkiej Brytanii [GC], §§ 71-74);
  • może również obejmować pozostałe domy lub domy letnie (Demades p. Turcji, §§ 32-34);
  • może dotyczyć lokali użytkowych w przypadku braku jasnego rozróżnienia między biurem osoby a jej prywatnym miejscem zamieszkania lub między jej działalnością prywatną a gospodarczą (Niemietz p. Niemcom,§ 29-31);
  • ma również zastosowanie do siedzib firm, oddziałów i innych lokali użytkowych (Société Colas Est i inni p. Francji, § 41);
  • nie obejmuje zamiaru zbudowania domu na działce lub faktu posiadania korzeni na danym obszarze (Loizidou p. Turcji, § 66);
  • nie dotyczy pralni będących wspólną własnością mieszkańców bloku, przeznaczonych do sporadycznego używania (Chelu p. Rumunii, § 45), garderób artystów (Hartung p. Francji (dec.)) lub gruntów, na których właściciele uprawiają lub zezwalają na uprawianie sportu (na przykład polowań – Friend i Countryside Alliance i inni Wielkiej Brytanii (dec.),
  • 45).

Jednakże w przypadku powoływania się na pojęcie „domu” w odniesieniu do nieruchomości, która nigdy albo prawie nigdy nie była zamieszkiwana przez skarżącego lub jeśli nie trwało to przez dłuższy czas, może okazać się, że związek z tą nieruchomością jest tak słaby, że nie powoduje powstania jakiegokolwiek odniesienia do Art. 8 (zob. na przykład Andreou Papi p. Turcji, § 54). Możliwość dziedziczenia takiej nieruchomości nie stanowi wystarczająco mocnego związku, aby móc traktować ją jako „dom” (Demopoulos i inni p.  Turcji (dec.) [GC], §§ 136-137).

c) Przykłady ingerencji

317. Możliwe przypadki ingerencji w prawo do poszanowania domu osoby obejmują:

318. Niektóre środki odnoszące się do kwestii korzystania z domu powinny jednak zostać zbadane na podstawie Art. 1 Protokołu 1. Mogą to być:

319. W ten sam sposób niektóre środki, które sprowadzają się do naruszenia Art. 8, nie muszą jednocześnie prowadzić do stwierdzenia naruszenia Art. 1 Protokołu 1 (Surugiu p. Rumunii).

320. W odniesieniu do pozytywnych zobowiązań, poszanowanie domu może również pociągać za sobą przyjęcie przez władze publiczne środków w celu zabezpieczenia tego prawa nawet w sferze relacji między osobami, takich jak uniemożliwienie wejścia i ingerowania w obszar domu skarżącego (Novoseletskiy p. Ukrainie, 68; Surugiu p. Rumunii, § 59 i zawarte tam odniesienia).

d) Zakres pojęcia „korespondencja”

321. Prawo do poszanowania korespondencji ma na celu zapewnienie ochrony poufności prywatnej porozumiewania się (C. p. Szwajcarii (dec.)) i jako takie, interpretuje się je jako obejmujące następujące obszary:

322. Kwestia treści korespondencji nie ma związku z z kwestią samej ingerencji ( p. Francji, §§ 35-37; Frérot p. Francji, § 54).

323. Nie istnieje zasada de minimis w odniesieniu do ingerencji: sam fakt otwarcia jednego listu jest wystarczający (Narinen p. Finlandii, § 32).

324. Trybunał określił już następujące zobowiązania pozytywne, zwłaszcza w odniesieniu do korespondencji:

  • obowiązek zapobiegania podaniu prywatnych rozmów do wiadomości publicznej (Craxi Włochom (nr 2), §§ 68-76);
  • obowiązek udzielenia pomocy więźniom w zakresie korespondencji poprzez zapewnienie im niezbędnych możliwości (Cotleţ p. Rumunii,§ 60-65).

5. Pojęcie „mienia”

Artykuł 1 Protokołu nr 1 – Ochrona własności

Każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia…

a) Mienie chronione

325. Skarżący może powoływać się na naruszenie Art. 1 Protokołu nr 1 tylko w zakresie, w jakim zaskarżone decyzje związane są z  jego  „mieniem” w  rozumieniu tego „Mienie” może stanowić albo „istniejące mienie”, albo udziały, a także roszczenia, w odniesieniu do których skarżący może twierdzić, że posiada przynajmniej „słuszne oczekiwanie” uzyskania możliwości skutecznego wykonywania prawa własności (J.A. Pye (Oxford) Ltd i J.A. Pye (Oxford) Land Ltd p. Wielkiej Brytanii [GC], § 61; Maltzan i inni p. Niemcom (dec.) [GC], § 74 c); Kopecký p. Słowacji [GC], § 35c)). „Oczekiwanie” jest „uzasadnione”, jeśli oparte jest na przepisach prawnych lub dokumentach prawnych mających związek z przedmiotowym prawem własności (Saghinadze i inni p. Gruzji, § 103).

b) Autonomiczne znaczenie

326. Pojęcie „mienia” w pierwszej części Art. 1 Protokołu nr 1 ma znaczenie autonomiczne, które nie jest ograniczone do prawa własności dóbr fizycznych oraz jest niezależne od formalnej klasyfikacji w prawie krajowym: niektóre inne prawa i interesy stanowiące aktywa mogą być również traktowane jako „prawo własności”, a więc w rozumieniu tego przepisu jako „mienie”. Kwestia, która w każdym przypadku wymaga zbadania dotyczy tego, czy okoliczności sprawy, rozpatrywane całościowo, skutkują przyznaniem skarżącemu tytułu prawnego do istotnego interesu chronionego na mocy Art. 1 Protokołu nr 1 (Depalle p. Francji [GC], § 62; Anheuser-Busch Inc. p. Portugalii [GC], § 63; Öneryildiz p. Turcji [GC], § 124; Broniowski p. Polsce [GC], § 129; Beyeler p. Włochom [GC], § 100; Iatridis p. Grecji [GC], § 54).

W przypadku aktywów niematerialnych Trybunał brał pod uwagę w szczególności, czy dana sytuacja prawna skutkowała powstaniem praw i interesów finansowych, a więc miała wartość ekonomiczną (Paeffgen GmbH p. Niemcom (dec.)).

c) Istniejące mienie

327. Art. 1 Protokołu nr 1 ma zastosowanie jedynie do istniejącego mienia osoby (Marckx Belgii, § 50; Anheuser-Busch Inc. p. Portugalii [GC], § 64). Nie gwarantuje prawa do nabycia nieruchomości (Slivenko i inni p. Łotwie (dec.) [GC], § 121; Kopecký p. Słowacji [GC], § 35(b)).

328. Osoba, która skarży się na naruszenie jej prawa własności, musi najpierw wykazać, że takie prawo istnieje (Pištorová p. Republice Czeskiej, 38; Des Fours Walderode p. Republice Czeskiej (dec.); Zhigalev p. Rosji, § 131).

329. W przypadku istnienia sporu co do tego, czy skarżący posiada interes co do własności, który kwalifikuje się do ochrony na mocy Art. 1 Protokołu nr 1, Trybunał jest zobowiązany do określenia jego sytuacji prawnej (A. Pye (Oxford) Ltd i J.A. Pye (Oxford) Land Ltd p. Wielkiej Brytanii [GC], § 61).

d) Roszczenia i zobowiązania

330. Jeśli prawa majątkowe mają charakter roszczenia, mogą zostać uznane za „aktywa” jedynie, jeśli na poziomie krajowym istnieje odpowiednia podstawa prawna; na przykład istnieje utrwalone orzecznictwo sądów krajowych (Plechanow p. Polsce, 83; Vilho Eskelinen i inni p. Finlandii [GC], § 94; Anheuser-Busch Inc p. Portugalii [GC], § 65; Kopecký p. Slowacji [GC], § 52; Draon p. Francji [GC], § 68).

331. Dług określony wyrokiem sądowym, który jest wykonalny, stanowi „mienie” (Stran Greek Refineries i Stratis Andreadis p. Grecji, 59; Burdov p. Rosji, § 40).

332. W ramach orzecznictwa Trybunału nie rozważano istnienia „rzeczywistego sporu” lub „spornego  roszczenia”  jako  kryterium  służącego  do  określenia,  czy  można  mówić o „uzasadnionym oczekiwaniu” a co za tym idzie ochroną wynikająca z Art. 1 Protokołu nr 1 (Kopecký p. Słowacji [GC], § 52; Vilho Eskelinen i inni p. Finlandii [GC], § 94).

333. Nie ma bowiem miejsca na tzw. uzasadnione oczekiwanie w przypadku istnienia sporu jedynie co do właściwej interpretacji i stosowania prawa krajowego, a twierdzenia skarżącego zostały oddalone przez sądy krajowe (Anheuser-Busch Inc Portugalii [GC], § 65; Kopecký p. Słowacji [GC], § 50).

 

e) Zwrot mienia

334. Art. 1 Protokołu nr 1 nie może być interpretowany jako nakładający na Państwa ogólny obowiązek zwrotu własności, która została na nie przeniesiona przed ratyfikacją Konwencji. Art. 1 Protokołu nr 1 nie nakłada żadnych ograniczeń swobody Państw-Stron w ramach określania zakresu zwrotu mienia i określenia warunków, na których zgadzają się one przywrócić prawa własności byłym właścicielom.

335. W szczególności, Państwa Strony posiadają szeroki margines swobody w odniesieniu do wyłączenia niektórych kategorii byłych właścicieli z takiego uprawnienia. W przypadku wykluczenia danych kategorii właścicieli, ich roszczenia o zwrot nie mogą stanowić podstawy „uzasadnionego oczekiwania” a tym samym nie podlegają one ochronie przewidzianej w Art. 1 Protokołu nr

336. Z drugiej strony, w przypadku gdy Państwo-Strona, które ratyfikowało Konwencję oraz Protokół nr 1, wprowadziło przepisy przewidujące całkowite lub częściowe przywrócenie mienia skonfiskowanego w ramach poprzedniego systemu politycznego, można uznać, że takie przepisy stanowią niejako nowe prawo własności chronione na podstawie

1 Protokołu nr 1 w odniesieniu do osób spełniających wymogi przewidziane dla ww. uprawnienia. Podobnie będzie to miało miejsce w przypadku, w którym pozostawia się w mocy przepisy dotyczące restytucji lub rekompensaty obowiązujące przed ratyfikacją Protokołu nr 1 przez dane Państwo-Stronę (Maltzan i inni p. Niemcom (dec.) [GC], § 74(d); Kopecký p. Słowacji [GC], § 35(d)).

337. Sama nadzieja na uznanie prawa własności, którego skuteczne wykonanie było niemożliwe, nie może być uznana za „mienie” w rozumieniu Art. 1 Protokołu nr 1, podobnie jak roszczenie warunkowe, które wygasa w wyniku niespełnienia warunku (Malhous p. Republice Czeskiej (dec.) [GC]; Kopecký p. Słowacji [GC], § 35(c)).

338. Przekonanie, że obowiązujące wcześniej prawo zostanie zmienione na korzyść skarżącego nie może być uznane za formę uzasadnionego oczekiwania w rozumieniu Art. 1 Protokołu nr 1. Istnieje bowiem różnica między nadzieją na restytucję, jakkolwiek może być ona rozumiana, a uzasadnionym oczekiwaniem, które musi mieć charakter bardziej konkretny aniżeli nadzieja, oraz musi być oparte na przepisach prawnych lub akcie prawnym, takim jak wyrok sądowy (Gratzinger i Gratzingerova p. Republice Czeskiej (dec.) [GC], § 73; Maltzan  i inni p. Niemcom (dec.) [GC], § 112).

f) Przyszłe dochody

339. Przyszłe dochody stanowią „mienie” wyłącznie w przypadku dochodu już uzyskanego lub w przypadku istnienia wykonalnego roszczenia odnośnie takiego dochodu (Ian Edgar (Liverpool) Ltd p. Wielkiej Brytanii (dec.); Wendenburg p. Niemcom (dec.); Levänen i inni p. Finlandii (dec.); Anheuser-Busch Inc p. Portugalii [GC], § 64).

g) Klienci profesjonalni

340. Zastosowanie Art. 1 Protokołu nr 1 obejmuje działalność przedstawicieli wolnych zawodów oraz ich klientów, gdyż stanowią oni dla nich pewną wartość, która pod wieloma względami ma charakter prawa prywatnego i tym samym stanowi aktywa, a zatem własność w rozumieniu Art. 1 (Lederer p. Niemcom (dec.); Buzescu p. Rumunii, § 81; Wendenburg i inni p. Niemcom (dec.); Olbertz p. Niemcom (dec.); Döring p. Niemcom (dec.); Van Marle i inni p. Holandii, § 41).

h) Zezwolenia na prowadzenie działalności

341. Zezwolenie na prowadzenie działalności gospodarczej stanowi własność; a jego cofnięcie ingerencję w prawo zagwarantowane w Art. 1 Protokołu nr 1 (com SRL p. Mołdawii, §§ 62-63; Bimer S.A. p. Mołdawii, § 49; Rosenzweig i Bonded Warehouses Ltd p. Polsce, § 49; Capital Bank AD p. Bułgarii, § 130); Tre Traktörer Aktiebolag p. Szwecji, § 53).

i) Inflacja

342. Art. 1 Protokołu nr 1 nie nakłada na państwa żadnych ogólnych zobowiązań odnośnie do utrzymania siły nabywczej kwot zdeponowanych w instytucjach finansowych w drodze systematycznej indeksacji oszczędności (Rudzińska p. Polsce (dec.); Gayduk i inni p. Ukrainie (dec.); Ryabykh p. Rosji, § 63).

Powyższy przepis nie zobowiązuje również państw do zachowania wartości roszczeń lub zastosowania wysokości odsetek za zwłokę zgodnej z inflacją w odniesieniu do prywatnych roszczeń (Todorov p. Bułgarii (dec.)).

j) Własność intelektualna

343. Art. 1  Protokołu  nr 1  ma  zastosowanie  do  własności  intelektualnej  jako takiej (Anheuser-Busch Inc p. Portugalii [GC], § 72).

344. Ma on zastosowanie do wniosków o rejestrację znaku towarowego (Anheuser-Busch Inc p. Portugalii [GC], § 78).

k) Udziały w spółce

345. Akcja/udział spółki, która ma wartość ekonomiczną, może być uznana za własność (Olczak p. Polsce (dec.), § 60; Sovtransavto Holding p. Ukrainie, § 91).

l) Świadczenia socjalne

346. Nie ma podstaw do rozróżnienia między świadczeniami składkowymi i nieskładkowymi w rozumieniu Art. 1 Protokołu nr

347. Mimo że Art. 1 Protokołu nr 1 nie obejmuje per se prawa do otrzymania jakichkolwiek wypłat z ubezpieczenia społecznego, to jeżeli w Państwie-Stronie obowiązują przepisy przewidujące wypłatę z mocy prawa świadczeń pomocy społecznej – związanych z wcześniejszym opłacaniem składek lub też nie – należy uznać, że przepisy te stanowią prawa majątkowe w rozumieniu Art. 1 Protokołu nr 1 w odniesieniu do osób spełniających odpowiednie wymagania (Stec i inni p. Wielkiej Brytanii (dec.) [GC], §§ 53-55; Andrejeva p. Łotwie [GC], § 77) i Moskal p. Polsce, 38).

III. NIEDOPUSZCZALNOŚĆ OPARTA NA MERITUM SPRAWY

A. Skarga oczywiście bezzasadna

Artykuł 35 § 3 (a) – Warunki dopuszczalności

Trybunał uznaje za niedopuszczalną każdą skargę indywidualną wniesioną w trybie Artykułu 34, jeśli uważa, że:

(a) skarga nie daje się pogodzić z postanowieniami niniejszej Konwencji lub jej protokołów, jest w sposób oczywisty nieuzasadniona lub stanowi nadużycie prawdo skargi…

1. Wprowadzenie ogólne

348. Nawet w przypadku, gdy skarga jest zgodna z Konwencją oraz wszystkie formalne warunki dopuszczalności zostały spełnione, Trybunał może uznać ją za niedopuszczalną z przyczyn związanych z jej meritum. Zdecydowanie najczęstszą przyczyną stanowi uznanie skargi za oczywiście bezzasadną. Prawdą jest, że użycie pojęcia „oczywistej bezzasadności” w rozumieniu Art. 35 § 3 (a) może powodować zamieszanie: traktując je dosłownie, można rozumieć, że skarga zostanie uznana za niedopuszczalną na tej jedynie podstawie, jeżeli dla przeciętnego czytelnika oczywiste jest, że jest ona zbyt daleko idąca i bezpodstawna. Jednak, z utrwalonego i bogatego orzecznictwa instytucji konwencyjnych (czyli Trybunału i, przed dniem 1 listopada 1998 r., Europejskiej Komisji Praw Człowieka), wyrażenie to należy rozumieć szerzej, w odniesieniu do ostatecznego wyniku sprawy. W rzeczywistości każda skarga zostanie uznana za „oczywiście bezzasadną”, jeśli wstępne zbadanie jej treści nie ujawni żadnych oznak naruszenia praw gwarantowanych przez Konwencję, w wyniku czego może ona zostać już na samym początku uznana za niedopuszczalną bez przystąpienia do formalnego badania co do jej istoty (które zazwyczaj kończy się wydaniem wyroku).

349. Trybunał, w celu stwierdzenia oczywistej bezzasadności skargi, czasami musi wysłuchać uwag stron oraz przedstawić obszerne i szczegółowe uzasadnienie swojej decyzji. Nie zmienia to jednak nic w odniesieniu do „oczywiście” bezzasadnego charakteru skargi (Mentzen p. Łotwie (dec.)).

350. Większość skarg oczywiście bezzasadnych jest uznawanych za niedopuszczalne przez jednego sędziego lub komitet trzech sędziów (Art. 27 i 28 Konwencji). Jednak niektóre skargi tego typu są badane przez Izbę, a w wyjątkowych przypadkach nawet przez Wielką Izbę (Gratzinger i Gratzingerova Republice Czeskiej (dec.) [GC], oraz Demopoulos i inni p. Turcji (dec.) [GC]).

351. Pojęcie „oczywistej bezzasadności” może odnosić się do skargi jako całości lub do konkretnego zarzutu w szerszym kontekście W niektórych przypadkach część skargi może zostać bowiem odrzucona ze względu na jej charakter czwartej instancji, natomiast pozostała część   zostaje   uznana   za   dopuszczalną,   a   nawet   może   zostać  zakończona stwierdzeniem naruszenia Konwencji. W związku z powyższym bardziej precyzyjne jest stosowanie określenia „oczywiście bezzasadnych zarzutów”.

352. Aby zrozumieć znaczenie i zakres pojęcia „oczywistej bezzasadności”, należy pamiętać, że jedną z podstawowych zasad leżących u podstaw całego systemu Konwencji jest zasada subsydiarności. W kontekście Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oznacza to, że zadanie zapewnienia poszanowania, wdrażania i egzekwowania praw zawartych w Konwencji spada w pierwszej kolejności na władze Państw-Stron, a nie na Trybunał. Trybunał może interweniować jedynie w przypadku, gdy organy krajowe nie wypełnią swoich obowiązków (Scordino p. Włochom (nr 1) [GC], § 140). Najwłaściwszym byłoby zatem zbadanie okoliczności sprawy w miarę możliwości na poziomie krajowym, tak, aby umożliwić władzom krajowym – które ze względu na bezpośredni i stały kontakt z ośrodkami decyzyjnymi w swoich państwach mają ku temu najlepsze możliwości – podjęcie działań w celu wyeliminowania domniemanego naruszenia Konwencji (Varnava i inni p. Turcji  [GC], § 164).

353. Oczywiście bezzasadne   zarzuty   można   podzielić   na   cztery   kategorie:  zarzuty

„czwartej instancji”, zarzuty, gdzie w sposób jasny lub klarowny naruszenie nie miało miejsca, zarzuty bezpodstawne oraz zarzuty nieprawdziwe lub nieokreślone.

2. „Czwarta instancja”

354. Szczególna kategoria skarg wnoszonych do Trybunału obejmuje skargi powszechnie określane jako skargi „czwartej instancji”. To pojęcie – niewystępujące w samym tekście Konwencji i które zostało ustalone w orzecznictwie instytucji konwencyjnych (Kemmache p. Francji (nr 3), 44) – ma charakter paradoksalny, ponieważ kładzie nacisk na to, czym Trybunał nie jest: nie jest bowiem ani sądem apelacyjnym, ani sądem który może uchylić orzeczenie wydane przez sąd Państwa-Strony Konwencji, ani sądem mającym prawo do ponownego rozpatrywania spraw, ani też nie może rozpatrzyć sprawy w sposób jaki to czyni Sąd Najwyższy. Skargi czwartej instancji wynikają więc z błędnego zrozumienia przez skarżących roli Trybunału i charakteru mechanizmu sądowego ustanowionego przez Konwencję.

355. Konwencja, pomimo jej szczególnych cech, pozostaje traktatem międzynarodowym, który podlega takim samym zasadom, jak inne umowy międzypaństwowe, w szczególności te określone w Konwencji wiedeńskiej  o  prawie traktatów (Demir  i  Baykara    Turcji [GC], § 65). Trybunał nie może więc przekraczać granic ogólnych uprawnień powierzonych mu przez Państwa-Strony z ich suwerennej woli. Ograniczenia te zostały określone w Art. 19 Konwencji, który stanowi:

„W celu zapewnienia przestrzegania zobowiązań wynikających dla Wysokich Układających się Stron z Konwencji i jej Protokołów tworzy się Europejski Trybunał Praw Człowieka…”

356. W związku z tym władza Trybunału ogranicza się do weryfikacji, czy Państwa-Strony wywiązują się z obowiązków dotyczących praw człowieka, do których zobowiązali się przystępując do Konwencji (i jej Protokołów). Ponadto, w związku z brakiem uprawnień do podjęcia bezpośredniej interwencji w ramach systemów prawnych Państw-Stron, Trybunał musi szanować autonomię tych systemów. Oznacza to, że do jego zadań nie należy zajmowanie się błędami co do faktów lub prawa rzekomo popełnionymi przez sąd krajowy, chyba że i tylko w zakresie, w jakim mogą one powodować naruszenie praw i wolności chronionych przez Konwencję. Nie może on sam oceniać faktów, które doprowadziły sąd do podjęcia takiej a nie innej Gdyby było inaczej, Trybunał działałby jako sąd trzeciej lub czwartej instancji, co stanowiłoby przekroczenie granic jego działania (García Ruiz p. Hiszpanii [GC], § 28, and Perlala p. Grecji, § 25).

357. W świetle powyższych rozważań, co do zasady Trybunał nie może kwestionować ustaleń i wniosków sądów krajowych w zakresie:

  • ustalenia stanu faktycznego sprawy;
  • interpretacji i stosowania prawa krajowego;
  • dopuszczalności i oceny dowodów w ramach rozprawy;
  • słuszności merytorycznego rozstrzygnięcia sporu cywilnego;
  • przypisaniu winy lub uniewinnienia oskarżonego w postępowaniu

358. Trybunał może, jako wyjątek od tej reguły, zakwestionować tego rodzaju ustalenia i wnioski, jedynie wówczas, gdy mają one charakter rażąco i oczywiście arbitralny, stoją w sprzeczności ze sprawiedliwością i zdrowym rozsądkiem oraz powodują naruszenie Konwencji (Sisojeva i inni p. Łotwie [GC], § 89).

359. Skargi czwartej instancji mogą być wnoszone w oparciu o każde istotne postanowienie Konwencji, niezależnie od sfery prawnej, do której należą postępowania na poziomie krajowym. Doktryna czwartej instancji została zastosowana w następujących przypadkach:

360. Jednakże większość skarg czwartej instancji składanych jest na podstawie Art. 6 § 1 Konwencji dotyczącego prawa do „sprawiedliwego procesu” w postępowaniach cywilnych i karnych. Należy pamiętać – ponieważ bardzo często jest to źródłem niezrozumienia ze strony skarżących –  że  „sprawiedliwość”  w  rozumieniu    6  § 1  nie  stanowi sprawiedliwości

„merytorycznej”(koncepcja, która ma częściowo wymiar prawny, częściowo etyczny i może być stosowana jedynie przez sędziego prowadzącego rozprawę), ale sprawiedliwość o charakterze „proceduralnym”. To przekłada się w praktyce na postępowania kontradyktoryjne, w ramach których rozpatrywane są wnioski składane przez strony traktowane przez sąd na równi (Star Cate Epilekta Gevmata i inni p. Grecji (dec.)).

361. W związku z powyższym, zarzuty czwartej instancji wniesione w oparciu o Art. 6 § 1 Konwencji zostaną odrzucone przez Trybunał ze względu na fakt, iż skarżący miał możliwość skorzystania z postępowania kontradyktoryjnego; tj. na różnych etapach tego postępowania skarżący miał możliwość przedstawienia argumentów i dowodów, które uważał za istotne w swojej sprawie; miał możliwość skutecznego zakwestionowania argumentów i dowodów przedstawionych przez stronę przeciwną; wszystkie jego argumenty, które, patrząc obiektywnie, były istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, zostały należycie wysłuchane i zbadane przez sądy; faktyczne i prawne podstawy zaskarżonego orzeczenia zostały szczegółowo określone; a w związku z powyższym postępowanie jako całość było rzetelne (García Ruiz p. Hiszpanii [GC], oraz Khan p. Wielkiej Brytanii).

3. Oczywisty lub pozorny brak naruszenia

362. Skarga również zostanie uznana za oczywiście bezzasadną, jeżeli pomimo spełnienia wszystkich formalnych przesłanek dopuszczalności, jej zgodności z Konwencją i faktu, że nie stanowi ona skargi czwartej instancji, nie wynika z niej jakiekolwiek naruszenie praw gwarantowanych przez Konwencję. W takich przypadkach rola Trybunału będzie polegać na zbadaniu zasadności skargi i stwierdzeniu, iż nie ujawnia ona naruszenia oraz uznaniu jej za niedopuszczalną bez konieczności prowadzenia dalszego postępowania. Można wyróżnić trzy rodzaje skarg, kiedy przyjmuje się takie podejście:

a) Brak arbitralności lub niesprawiedliwości

363. Zgodnie z zasadą subsydiarności, to do władz krajowych w pierwszej kolejności należy zapewnienie przestrzegania praw podstawowych zawartych w Konwencji. W związku z tym, ustalenie stanu faktycznego sprawy i wykładnia prawa krajowego co do zasady należy wyłącznie do sądów krajowych i innych organów, których ustalenia i wnioski w tym zakresie są dla Trybunału wiążące. Jednakże, wpisana w system Konwencji zasada skuteczności praw oznacza, że Trybunał może i powinien upewnić się, że proces orzekania, stanowiący podstawę do wniesienia skargi, był sprawiedliwy i nie miał charakteru arbitralnego (w zależności od sprawy, proces ten może mieć charakter administracyjny lub sądowy, albo odnosić się do obu jednocześnie).

364. W związku z powyższym, Trybunał może uznać za oczywiście bezzasadny zarzut, który został rozpatrzony co do istoty przez właściwe sądy krajowe w toku postępowania, który spełnia a priori następujące warunki (przy braku dowodów świadczących, że jest inaczej):

  • postępowanie było prowadzone przed organami do tego celu powołanymi na mocy przepisów prawa krajowego;
  • postępowanie było prowadzone zgodnie z wymogami proceduralnymi prawa krajowego;
  • zainteresowana strona miała możliwość przytoczenia swych argumentów i dowodów, które zostały odpowiednio rozpatrzone przez dany organ;
  • właściwe organy zbadały i uwzględniły wszystkie okoliczności faktyczne i prawne, które z obiektywnego punktu widzenia były istotne dla sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy;
  • postępowanie zakończyło się wydaniem uzasadnionego

b) Brak dysproporcji pomiędzy celami i środkami

365. W przypadku, gdy prawo określone w Konwencji, na które powołuje się skarżący, nie ma charakteru absolutnego i podlega ograniczeniom, które są albo wyraźne (w sposób wyraźny wymienione w Konwencji) albo dorozumiane (określone w orzecznictwie Trybunału), Trybunał często jest zmuszony do dokonania oceny, czy ingerencja będąca przedmiotem skargi była

366. W grupie przepisów wyraźnie określających dopuszczalne ograniczenia, można wymienić podgrupę czterech artykułów: Art. 8 (prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego), Art. 9 (wolność myśli, sumienia i wyznania), Art. 10 (wolność słowa) i Art. 11 Konwencji (wolność zgromadzeń i stowarzyszania się). Wszystkie te artykuły mają taką samą strukturę: pierwszy akapit zawiera opis przedmiotowego prawa podstawowego, a drugi akapit określa okoliczności, w których państwo może ograniczyć możliwość korzystania z tego prawa. Treść drugiego akapitu nie jest identyczna w każdym przypadku, jednak jego struktura jest taka sama. Na przykład w odniesieniu do prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego Art. 8 § 2 mówi:

„Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób”.

Art. 2 Protokołu nr 4 (swobodny przepływ osób) również należy do tej kategorii przepisów, jako że ustęp trzeci przepisu jest uregulowany w taki sam sposób.

367. Trybunał, rozpatrując ingerencję władz publicznych w którekolwiek z wymienionych powyżej praw, zawsze analizuje tę kwestię na trzech Jeżeli rzeczywiście doszło do

„ingerencji” ze strony państwa (i jest to odrębna kwestia, którą należy zająć się w pierwszej kolejności, jako że odpowiedź nie zawsze jest oczywista), Trybunał stara się odpowiedzieć na trzy kolejne pytania:

  • Czy ingerencja była zgodna z „prawem”, które było dostępne i wystarczająco przewidywalne?
  • Jeśli tak, to czy miało ono na celu realizację co najmniej jednego z enumeratywnie wymienionych „uzasadnionych celów” (ich lista zmienia się w zależności od artykułu)?
  • Jeśli tak, to czy ingerencja była „konieczna w demokratycznym społeczeństwie” dla osiągnięcia tego celu? Innymi słowy, czy istniał stosunek proporcjonalności pomiędzy celem a przedmiotowymi ograniczeniami?

368. Ingerencję uznaje się za zgodną z Konwencją jedynie w przypadku, gdy odpowiedź na każde z powyższych trzech pytań jest twierdząca. Jeśli tak nie jest, zostanie stwierdzone naruszenie. Odnośnie do trzeciego pytania, Trybunał musi wziąć pod uwagę margines swobody oceny państwa, którego zakres różni się w zależności od okoliczności, charakteru chronionego prawa i ingerencji (Stoll p. Szwajcarii [GC], § 105; Demir i Baykara p. Turcji [GC], § 119; i Marper p. Wielkiej Brytanii [GC], § 102; oraz Mentzen p. Łotwie (dec.)).

369. Ta sama zasada ma zastosowanie nie tylko do wyżej wymienionych artykułów, ale także do większości pozostałych przepisów Konwencji oraz do dorozumianych ograniczeń, które nie zostały wskazane w omawianym przepisie. Na przykład prawo dostępu do sądu zapewnione przez Art. 6 § 1 Konwencji nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniom. Ograniczenia takie są bowiem dozwolone, gdyż prawo dostępu do sądu ze swej natury musi być regulowane przez państwo. W związku z tym, Państwa-Strony posiadają pewien margines swobody choć ostateczna decyzja co do przestrzegania wymogów Konwencji pozostaje w gestii Trybunału. Trybunał musi mieć bowiem pewność, że stosowane ograniczenia nie limitują lub nie zmniejszają osobom dostępu do skorzystania z prawa w sposób, który powoduje osłabienie istoty tego prawa. Ponadto ograniczenie dostępu do sądu nie będzie zgodne z Art. 6 § 1, jeśli cel takiego ograniczenia nie jest uzasadniony oraz nie istnieje rozsądny stosunek proporcjonalności pomiędzy zastosowanymi środkami a celem, który ma być osiągnięty (Cudak p. Litwie [GC], § 55).

370. Jeżeli w wyniku wstępnego badania skargi Trybunał uzyska pewność, że warunki, o których mowa powyżej zostały spełnione oraz że w świetle wszystkich istotnych okoliczności sprawy nie istnieje wyraźny brak proporcji między celami realizowanymi przez ingerencję państwa a zastosowanymi środkami, Trybunał uzna skargę za niedopuszczalną jako oczywiście bezzasadną. Uzasadnienie decyzji o niedopuszczalności będzie w takim przypadku identyczne lub podobne do tego, które Trybunał przyjąłby w ramach wyroku co do istoty sprawy, stwierdzając, że nie doszło do naruszenia (Mentzen Łotwie (dec.)).

c)        Inne mniej znaczące zagadnienia materialne

371. Oprócz sytuacji opisanych powyżej Trybunał uzna skargę za oczywiście bezzasadną, jeżeli stwierdzi, że z przyczyn związanych z meritum sprawy nie wynika naruszenie przepisu Konwencji co zarzucał skarżący. Istnieją w szczególności dwa rodzaje okoliczności, w których taka sytuacja ma miejsce:

  • Jeżeli istnieje ustalone i bogate orzecznictwo Trybunału w sprawach identycznych lub podobnych, na podstawie którego można stwierdzić, że nie doszło do naruszenia Konwencji w danej sprawie (Galev i inni p. Bułgarii (dec.));
  • jeśli nawet istnieją wcześniejsze orzeczenia bezpośrednio dotyczące danego zagadnienia, to Trybunał może stwierdzić na jego podstawie, że naruszenie Konwencji nie miało miejsca (Hartung p. Francji (dec.)).

372. W obu powyższych sytuacjach Trybunał może być zmuszony do obszernego i szczegółowego zbadania okoliczności sprawy i wszystkich innych istotnych elementów stanu faktycznego (Collins i Akaziebie p. Szwecji (dec.)).

4. Skargi bezpodstawne: brak dowodów

373. Postępowania przed Trybunałem mają charakter kontradyktoryjny. Dlatego to strony czyli skarżący i pozwany Rząd – muszą uzasadnić swoje argumenty faktyczne (poprzez dostarczenie Trybunałowi niezbędnych dowodów rzeczowych), a także argumenty prawne (wyjaśniając przyczynę, dla której ich zdaniem przedmiotowy przepis Konwencji został lub nie został naruszony).

  1. Odpowiednie części Art. 47 Regulaminu Trybunału, który reguluje treść skarg indywidualnych, stanowią, że:

„1.Skargę na podstawie Art. 47 Konwencji wnosi się na formularzu skargowym udostępnionym przez Kancelarię, chyba że Prezes właściwej Sekcji postanowi inaczej. Zawiera ona:

(d) zwięzłe przedstawienie stanu faktycznego;

(e) zwięzłe przedstawienie zarzucanego naruszenia (naruszeń) Konwencji oraz istotnych argumentów;

(g) przedmiot skargi; z załączeniem do niej

(h) kopii wszelkich istotnych dokumentów, a w szczególności decyzji sądowych i innych, związanych z przedmiotem skargi.

4. Niezastosowanie się do wymogów określonych w [paragraf 1] niniejszego Artykułu może spowodować, że skarga nie będzie rozpatrywana przez Trybunał.”

375. Ponadto, zgodnie z 44C § 1 Regulaminu Trybunału:

„W przypadku braku przedłożenia przez stronę dowodów lub niedostarczenia informacji żądanych przez Trybunał albo w razie nieujawnienia przez nią istotnych informacji z własnej inicjatywy lub innego braku efektywnego uczestnictwa w postępowaniu, Trybunał może wyciągnąć z tego takie wnioski, jakie uzna za stosowne.”

  1. Jeżeli powyższe warunki nie zostaną spełnione, Trybunał uzna skargę za niedopuszczalną ze względu na oczywistą bezzasadność. Istnieją w szczególności dwa rodzaje okoliczności, w których taka sytuacja może wystąpić:
  • jeśli skarżący po prostu cytuje jedno lub więcej postanowień Konwencji, nie wyjaśniając, w jaki sposób zostały one naruszone, chyba że w sposób oczywisty wynika to z okoliczności sprawy (Trofimchuk p. Ukrainie (dec.); Baillard p. Francji (dec.));
  • jeśli skarżący pomija lub odmawia okazania dowodów na poparcie swoich twierdzeń (w szczególności odmawia przekazania orzeczeń sądów lub innych organów krajowych), chyba że istnieją wyjątkowe okoliczności od niego niezależne, które mu to uniemożliwiają (na przykład, jeśli władze więzienne odmawiają przekazania do Trybunału dokumentów z akt sprawy więźnia).

5. Skargi niezrozumiałe lub mało prawdopodobne

377. Trybunał odrzuca zarzuty jako oczywiście bezzasadne, które są na tyle niezrozumiałe, że obiektywnie nie jest możliwe określenie sensu faktów przytaczanych przez skarżącego oraz krzywd, jakie skarżący chce przedstawić Trybunałowi. To samo odnosi się do zbyt daleko idących zarzutów, tj. skarg dotyczących faktów, które są obiektywnie niemożliwe, wyraźnie zostały zmyślone lub w oczywisty sposób są sprzeczne ze zdrowym rozsądkiem. W takich przypadkach, fakt braku przesłanek do stwierdzenia naruszenia Konwencji powinnien być oczywisty dla przeciętnego obserwatora, nawet nieposiadającego wykształcenia

B. Brak znaczącego uszczerbku

Artykuł 35 § 3 (b) – Warunki dopuszczalności

 Trybunał uznaje za niedopuszczalną każdą skargę indywidualną wniesioną w trybie Artykułu 34, jeśli uważa, że:

(b) skarżący nie doznał znaczącego uszczerbku, chyba że poszanowanie praw człowieka w rozumieniu niniejszej Konwencji i jej Protokołów wymaga rozpatrzenia przedmiotu skargi oraz pod warunkiem, że żadna sprawa, która nie została należycie rozpatrzona przez sąd krajowy, nie może być odrzucona na tej podstawie.

1. Kontekst nowego kryterium

378. Nowe kryterium dopuszczalności zostało dodane do kryteriów określonych w Art. 35 w dniu 1 czerwca 2010 r. wraz z wejściem w życie Protokołu nr 14 do Konwencji Zgodnie z Art. 20 Protokołu, nowy przepis ma zastosowanie do wszystkich skarg rozpatrywanych przed Trybunałem, z wyjątkiem tych uznanych za dopuszczalne przed wejściem w życie Protokołu. Do chwili obecnej Trybunał zastosował nowe kryterium dopuszczalności w dziewięciu decyzjach, mianowicie w: Ionescu p. Rumunii (dec.), §§ 28-41; Korolev p. Rosji (dec.); Vasilchenko p. Rosji,§ 49-51; Rinck p. Francji (dec.); Holub p. Republice Czeskiej (dec.); Bratři Zátkové, A.S. p. Republice Czeskiej (dec.); Gaftoniuc p. Rumunii (dec.); Matoušek p. Republice Czeskiej (dec.) i Čavajda p. Republice Czeskiej (dec.).

Ponadto, w dwóch orzeczeniach Trybunał oddalił zastrzeżenie z powodu niedopuszczalności na podstawie nowych kryteriów podniesionych przez rząd  (Gaglione i inni p. Włochom, §§ 14-19, i Sancho Cruz i 14 innych “Agrarian Reform” p. Portugalii, § 22-36).

Wprowadzenie tego kryterium uznano za konieczne ze względu na zwiększającą się liczbę spraw wnoszonych do Trybunału. Gwarantuje to Trybunałowi dodatkowe narzędzie, które powinno mu pomóc w skoncentrowaniu się na sprawach wymagających zbadania co  do meritum. Innymi słowy, umożliwia ono Trybunałowi odrzucenie spraw uznawanych za „drobne” według zasady, zgodnie z którą sędziowie nie powinni zajmować się takimi sprawami („De minimis non curat praetor”).

379. Pojęcie „de minimis”, mimo że do dnia 1 czerwca 2010 roku formalnie nie stanowiło części Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, zostało jednak przywołane w kilku zdaniach odrębnych Komisji (zob. Eyoum-Priso p. Francji (dec.); F.K-F p. Niemcom (dec.); Lechesne p. Francji (dec.)) i Trybunału (zob. na przykład Dudgeon p. Wielkiej Brytanii; O’Halloran i Francis p. Wielkiej Brytanii [GC]; oraz Micallef p. Malcie [GC]), a także przez rządy w ich uwagach do Trybunału (zob. na przykład Koumoutsea i inni p. Grecji (dec.)).

2. Zakres

380. 35 § 3(b) składa się z trzech odrębnych elementów. W pierwszej kolejności występuje kryterium dopuszczalności: Trybunał może uznać za niedopuszczalną każdą skargę indywidualną, jeżeli skarżący nie poniósł znaczącego uszczerbku. Następnie dochodzą dwie klauzule ochronne. Po pierwsze, Trybunał nie może uznać takiej skargi za niedopuszczalną, jeżeli poszanowanie praw człowieka wymaga jej rozpatrzenia co do meritum. Po drugie, w ramach tego nowego kryterium nie może zostać odrzucona żadna sprawa, która nie została odpowiednio rozpatrzona przez organ krajowy.

381. Wyłącznie Trybunał jest właściwy do dokonywania wykładni tego nowego wymogu dopuszczalności i podjęcia decyzji o jego zastosowaniu. W ciągu pierwszych dwóch lat od wejścia w życie zastosowanie kryterium jest zastrzeżone dla Izb oraz Wielkiej  Izby (Art. 20 § 2 Protokołu nr 14), które mają za zadanie ustalić klarowne orzecznictwo co do stosowania powyższej zasady w świetle konkretnej sprawy.

3. Czy skarżący doznał znaczącego uszczerbku

382. „Znaczący uszczerbek” to pojęcie, które z jednej strony daje możliwość, a z drugiej wymaga wypracowania obiektywnych kryteriów jej interpretacji w drodze stopniowego rozwoju orzecznictwa Trybunału. Daje to Trybunałowi pewien zakres elastyczności, nie zapominając o zasadach wypracowanych w świetle istniejących już wcześniej kryteriów dopuszczalności (patrz Sprawozdanie Wyjaśniające do Protokołu nr 14, CETS nr 194 §§ 78 i 80, dalej „Raport wyjaśniający”). To nowe kryterium opiera się na założeniu, że aby stać się przedmiotem rozważań Trybunału, naruszenie prawa, jakkolwiek rzeczywiste z czysto prawnego punktu widzenia, powinno osiągnąć minimalny poziom dotkliwości (Korolev p. Rosji (dec.)).

383. Brzmienie tego kryterium uwzględnia uszczerbek poniesiony już przez skarżącego na poziomie krajowym. Czynnikiem, jaki Trybunał bierze pod uwagę są skutki finansowe dla skarżącego, ale nie tylko (zob. Bock p. Niemcom (dec.) – świeży przykład skargi uznanej za niedopuszczalną ze względu na małą wysokość spornej kwoty). W sprawie Ionescu p. Rumunii (dec.) Trybunał uznał, że uszczerbek finansowy dla skarżącego był niewielki (chodziło o kwotę w wysokości 90 EUR), a nic nie wskazywało, że utrata tej kwoty mogłaby mieć istotny wpływ na życie osobiste skarżącego. W sprawie Korolev p. Rosji (dec.) uszczerbek skarżącego ograniczał się wyłącznie do niewypłacenia przez pozwany organ kwoty w wysokości poniżej jednego euro, która została mu przyznana przez sąd krajowy. W sprawie Vasilchenko p. Rosji skarżący zarzucił niewyegzekwowanie przez władze krajowe nagrody 12 euro. W sprawie Rinck p. Francji (dec.) kwota wynosiła 150 euro obok dodatkowych 22 euro poniesionych kosztów, gdzie brak było dowodów wskazujących, iż powyższa kwota mogłaby mieć znaczący wpływ na życie prywatne skarżącego. W sprawie Gaftoniuc p. Rumunii (dec.) kwota, którą powininen otrzymać skarżący wynosiła 25

Niemniej jednak, Trybunał jest świadomy, że znaczenie szkody majątkowej nie może być oceniane w sposób abstrakcyjny; nawet niewielkie straty materialne mogą być istotne w świetle konkretnej sytuacji danej osoby oraz sytuacji gospodarczej kraju lub regionu, który zamieszkuje.

384. Jednakże, Trybunał ma jednocześnie na uwadze, że przedmiotowy interes finansowy nie stanowi wyłącznego elementu do ustalenia, czy skarżący poniósł znaczący uszczerbek. W rzeczywistości bowiem naruszenie Konwencji może dotyczyć poważnych kwestii oraz stanowić znaczący uszczerbek bez wpływu na interes o charakterze pieniężnym (zob. Korolev Rosji (dec.)). Subiektywne odczucie skarżącego odnośnie wpływu domniemanego naruszenia musi być uzasadnione obiektywnymi podstawami.

Tak było w sprawie Rinck p. Francji (dec.), gdzie Trybunał stwierdził, że utrata jednego punktu licencji skarżącego nie uzasadnia stwierdzenia, że kwestia ta miały znaczący wpływ  na jego sytuację osobistą, nawet jeśli skarżący uznał problem za jeden z zasadniczych.

W sprawach Holub p. Republice Czeskiej (dec.), Matoušek p. Republice Czeskiej (dec.), and Čavajda p. Republice Czeskiej, Trybunał wydał swoje decyzje, w oparciu o fakt, że niezakomunikowane obserwacje drugich stron nie zawierały niczego nowego lub  istotnego dla spraw oraz, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego w każdej ze spraw nie został oparty na ich podstawie; tak więc skarżący nie doznali znaczącego uszczerbku w rozumieniu Art. 35 § 3 (b) Konwencji.

Trybunał nie zgodził się natomiast ze stwierdzeniem rządu, jakoby skarżący nie doznał znaczącego uszczerbku w sprawie Gaglione i inni p. Włochom, gdyż sprawa dotyczyła opóźnienia wypłaty odszkodowania o co najmniej dziewiętnaście miesięcy w 65% skarg. Podobnie w sprawie Sancho Cruz i 14 innych “Agrarian Reform” p. Portugalii, Trybunał stwierdził, że w dwóch skargach, w których rząd podniósł zastrzeżenia w ramach nowego kryterium, skarżący ponieśli istotny niekorzystny uszczerbek, mając na uwadze wysokie kwoty związane z odszkodowaniem.

4. Dwie klauzule ochronne

a) Czy poszanowanie praw człowieka wymaga zbadania sprawy co do meritum

385. Drugi element stanowi klauzula ochronna (zob. Raport wyjaśniający do Protokołu 14 do Konwencji, § 81), zgodnie z którą skarga zostanie uznana za dopuszczalną, jeśli poszanowanie praw człowieka określonych w Konwencji lub jej Protokołach wymaga rozpatrzenia sprawy co do istoty. Brzmienie tego elementu zostało zaczerpnięte z drugiego zdania Art. 37 § 1 Konwencji, który pełni podobną funkcję w kontekście decyzji dotyczących skreślenia skarg z listy spraw Trybunału. To samo sformułowanie użyte zostało w Art. 39 § 1 Konwencji jako podstawa polubownego rozstrzygnięcia sporu między

386. Organy konwencyjne konsekwentnie interpretują w taki sposób, że wymaga się od nich dalszego badania sprawy, niezależnie od jej rozstrzygnięcia przez strony lub istnienia jakiejkolwiek innej podstawy do skreślenia sprawy z listy. Dalsze badanie sprawy uznano zatem za niezbędne w przypadku zaistnienia kwestii o charakterze ogólnym mającej wpływ na przestrzeganie Konwencji (zob. Tyrer p. Wielkiej Brytanii, 2).

387. Takie kwestie o charakterze ogólnym mogłyby wystąpić na przykład w przypadku potrzeby wyjaśnienia zobowiązań państw w ramach Konwencji lub skłonienia pozwanego państwa do rozwiązania systemowego problemu mającego wpływ na inne osoby znajdujące się w tej samej sytuacji co skarżący. W ten sposób, na podstawie wcześniejszego brzmienia Art. 37 i 386, Trybunał często musiał sprawdzić, czy ogólny problem podniesiony w danej sprawie został naprawiona i czy podobne problemy prawne były już przedmiotem rozstrzygnięcia przez Trybunał w innych sprawach (zob. m.in. Can p. Austrii, §§ 15-18; oraz Léger p. Francji (skreślenie) [GC], § 51). Na przykład, jeśli Trybunał miał już okazję orzekać w sprawie zastosowania zasad proceduralnych przez organy krajowe, a skarga ma znaczenie wyłącznie historyczne, w oparciu o przesłankę poszanowania praw człowieka nie będzie wymagane dalsze badanie tej skargi (zob. Ionescu p. Rumunii (dec.)). W sprawie Holub p. Republice Czeskiej (dec.), rozważany problem – fakt, iż skarżący nie otrzymał uwag pozostałych stron postępowania toczącego się przed Trybunałem Konstytucyjnym – omówiony został już we wcześniejszym orzecznictwie (zobacz np., Milatová i inni p. Republice Czeskiej; Mareš p. Republice Czeskiej; i Vokoun p. Republice Czeskiej). W decyzji Trybunału w sprawie Korolev p. Rosji (dec.), Trybunał nie dostrzegł istotnych powodów dotyczących porządku publicznego uzasadniających zbadanie sprawy co do meritum. Po pierwsze, Trybunał wielokrotnie orzekał w kwestiach analogicznych do tych podnoszonych w ramach przywołanej sprawy; po drugie, zarówno Trybunał, jak i Komitet Ministrów zajmował się rozwiązywaniem systemowym problemów niewykonywania krajowych orzeczeń sądowych w Federacji Rosyjskiej.

a) Czy sprawa została należycie rozpatrzona przez sąd krajowy

388. Trybunał nie może odrzucić skargi ze względu na jej błahy charakter, jeżeli sprawa nie została należycie rozpatrzona przez sąd krajowy. Klauzula ta, która odzwierciedla zasadę subsydiarności, co zostało zapewnione w szczególności przez Art. 13 Konwencji, który wymaga, aby skuteczny środek odwoławczy był dostępny na poziomie krajowym (Korolev p. Rosji (dec.)).  W  sprawie  Holub    Republice  Czeskiej  (dec.)  Trybunał  wyjaśnił,  że     to

„sprawa” (w języku francuskim, „l’affaire) w sensie bardziej ogólnym, a nie „skarga” (w języku francuskim, „la requête”) przed Trybunał w Strasburgu, musi być należycie zbadana przez sądy krajowe.

389. Co do interpretacji pojęcia „należycie”, nowe kryterium nie będzie interpretowane tak ściśle, jak wymogi rzetelnego procesu wynikające z Art. 6 Konwencji (zob. Ionescu p. Rumunii (dec.)).

Powrót do poprzedniej strony
Powrót do strony głównej